10-tom, 1-son, b. 229–236, Nashr: 2026-10-08
TALABALARDA REFLEKSIV QOBILIYATLARNING O‘ZINI-O‘ZI BOSHQARISH KOMPETENTLIGIGA TA’SIRI
ВЛИЯНИЕ РЕФЛЕКСИВНЫХ СПОСОБНОСТЕЙ СТУДЕНТОВ НА КОМПЕТЕНТНОСТЬ САМОУПРАВЛЕНИЯ
THE INFLUENCE OF STUDENTS’ REFLECTIVE ABILITIES ON SELF-MANAGEMENT COMPETENCE
- Iskandarov Erkin G‘ayrat o‘g‘li — Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti Pedagogika va psixologiya kafedrasi v.b dotsenti psixologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD) · ORCID: 0009-0009-6908-586X
Annotatsiya
Mazkur maqolada talabalarda refleksiv qobiliyatlarning rivojlanishi va uning o‘zini-o‘zi boshqarish kompetentligiga ta’siri psixologik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Refleksiya shaxsning o‘z fikrlari, kechinmalari, xatti-harakatlari va faoliyat natijalarini anglash hamda ularni tanqidiy baholash imkonini beruvchi muhim psixologik mexanizm sifatida qaraladi. Talabalik davrida refleksiv qobiliyatlarning shakllanishi o‘quv va kasbiy faoliyatni ongli ravishda tashkil etish, maqsadlarni belgilash, qarorlarning oqibatlarini baholash va faoliyat jarayonida yuzaga keladigan kamchiliklarni mustaqil ravishda tuzatish imkoniyatlarini kengaytiradi. Tadqiqotda refleksiv qobiliyatlarning o‘zini-o‘zi kuzatish, o‘zini baholash, faoliyatni rejalashtirish, emotsional holatlarni boshqarish va xulq-atvorni tartibga solish jarayonlari bilan bog‘liqligiga e’tibor qaratiladi. Shuningdek, refleksiyaning rivojlanganlik darajasi talabaning mustaqilligi, mas’uliyati va o‘z faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish qobiliyatini kuchaytirishi mumkinligi asoslanadi. Mazkur yondashuv oliy ta’lim jarayonida talabalarning shaxsiy va kasbiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashda refleksiv mashg‘ulotlarning ahamiyatini belgilash imkonini beradi.
Аннотация
В статье рассматривается влияние рефлексивных способностей студентов на развитие компетентности самоуправления. Рефлексия рассматривается как психологический механизм, позволяющий личности осознавать собственные мысли, эмоциональные состояния, поведение и результаты деятельности, а также критически оценивать их. В период обучения в высшем образовательном учреждении развитие рефлексивных способностей способствует более осознанной организации учебной и будущей профессиональной деятельности, постановке целей, оценке последствий принимаемых решений и самостоятельной корректировке допущенных ошибок. Особое внимание уделяется взаимосвязи рефлексии с самонаблюдением, самооценкой, планированием деятельности, эмоциональной регуляцией и контролем поведения. Обосновывается положение о том, что высокий уровень рефлексивности может способствовать повышению самостоятельности, ответственности и способности студентов целенаправленно регулировать собственную деятельность. Полученные теоретические положения позволяют рассматривать развитие рефлексивных способностей как одно из перспективных направлений психологического сопровождения личностного и профессионального становления студентов.
Abstract
This article examines the influence of students’ reflective abilities on the development of self-management competence. Reflection is considered a psychological mechanism that enables individuals to become aware of their thoughts, emotional states, behavior, and activity outcomes and to evaluate them critically. During higher education, the development of reflective abilities can contribute to more conscious organization of academic and future professional activities, effective goal setting, evaluation of decision consequences, and independent correction of mistakes. Particular attention is given to the relationship between reflection and self-observation, self-assessment, activity planning, emotional regulation, and behavioral control. The article substantiates the view that a higher level of reflective ability may contribute to students’ independence, responsibility, and capacity to regulate their own activities in accordance with established goals. These theoretical considerations highlight the importance of developing reflective abilities as a promising direction for psychological support of students’ personal and professional development.
Kalit so'zlar: refleksiya, refleksiv qobiliyat, o‘zini-o‘zi boshqarish, kompetentlik, talaba shaxsi, o‘zini anglash, o‘zini baholash, o‘zini nazorat qilish, rejalashtirish, psixologik rivojlanish
Foydalanilgan adabiyotlar
- O‘zbekiston Respublikasi. (2020). Ta’lim to‘g‘risida: O‘zbekiston Respublikasining O‘RQ-637-son Qonuni.
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2019). O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi: PF-5847-son Farmon.
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2022). 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi: PF-60-son Farmon.
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2023). Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar sohasini rivojlantirishga oid chora-tadbirlar. Toshkent.
- Karpov, A. V. (2012). Psixologiya refleksivnyx mexanizmov deyatelnosti. Moskva: Institut psixologii RAN.
- Morosanova, V. I. (2012). Soznatelnaya samoregulyatsiya uchebnoy deyatelnosti. Moskva: Kogito-Tsentr.
- Bandura, A. (2018). Toward a psychology of human agency: Pathways and reflections. Perspectives on Psychological Science, 13(2), 130–136.
- Zimmerman, B. J. (2013). From cognitive modeling to self-regulation: A social cognitive career path. Educational Psychologist, 48(3), 135–147.
- Panadero, E. (2017). A review of self-regulated learning: Six models and four directions for research. Frontiers in Psychology, 8, 422.
- Efklides, A. (2011). Interactions of metacognition with motivation and affect in self-regulated learning: The MASRL model. Educational Psychologist, 46(1), 6–25.
- Schön, D. A. (2016). The reflective practitioner: How professionals think in action. Routledge.
- Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2020). Intrinsic and extrinsic motivation from a self-determination theory perspective. Contemporary Educational Psychology, 61, 101860.
- Pintrich, P. R. (2004). A conceptual framework for assessing motivation and self-regulated learning in college students. Educational Psychology Review, 16(4), 385–407.
- Boekaerts, M., Pintrich, P. R., & Zeidner, M. (Eds.). (2005). Handbook of self-regulation. Academic Press.
- Cleary, T. J., & Zimmerman, B. J. (2012). A cyclical self-regulatory model of student self-regulated learning. In Motivation and self-regulated learning (pp. 144–167). Routledge.