10-tom, 1-son, b. 69–71, Nashr: 2026-10-01
OILADA BOLALARDA MAS’ULIYAT HISSINI YOSH XUSUSIYATLARIGA KO’RA RIVOJLANTIRISH
РАЗВИТИЕ ЧУВСТВА ОТВЕТСТВЕННОСТИ У ДЕТЕЙ В СЕМЬЕ С УЧЁТОМ ВОЗРАСТНЫХ ОСОБЕННОСТЕЙ
DEVELOPING A SENSE OF RESPONSIBILITY IN CHILDREN WITHIN THE FAMILY ACCORDING TO AGE-RELATED CHARACTERISTICS
- Norimbetova Nilufar Turg‘un qizi — Ipak yo‘li va innovatsiyalar universiteti “Pedagogika Psixologiya va umumta’lim fanlari” kafedrasi o‘qituvchisi · ORCID: 0009-0004-2767-431X
Annotatsiya
Maqolada oilada bolalarda mas’uliyat hissining yosh bosqichlariga ko’ra rivojlanish xususiyatlari psixologik jihatdan tahlil qilingan. Mas’uliyatning shakllanishi bir yo’la sodir bo’ladigan jarayon emas, balki maktabgacha, kichik maktab, o’smirlik va o’spirinlik davrlarida turli psixologik mexanizmlar-taqlid, hissiy xavfsizlik, interiorizatsiya, mustaqillik ehtiyoji-orqali izchil amalga oshadigan uzoq muddatli rivojlanish jarayoni sifatida ko’rib chiqilgan. Tadqiqotda turli ilmiy bazalardagi manbalarga tayanilgan holda har bir yosh bosqichi uchun xos bo’lgan yetakchi psixologik mexanizm alohida tahlil qilingan. Shuningdek, ota-onalar ko’p yo’l qo’yadigan xatolar-bolaga yoshiga mos kelmaydigan talab qo’yish yoki, aksincha, mas’uliyatni uzoq vaqt unga yuklamaslik-ilmiy tadqiqotlar asosida yoritilgan.
Аннотация
В статье психологически проанализированы особенности развития чувства ответственности у детей в семье в соответствии с возрастными этапами. Формирование ответственности рассматривается не как одномоментный процесс, а как длительный процесс развития, последовательно осуществляемый через различные психологические механизмы-подражание, эмоциональную безопасность, интериоризацию, потребность в самостоятельности-в дошкольном, младшем школьном, подростковом и юношеском периодах. В исследовании на основе источников из различных научных баз отдельно проанализирован ведущий психологический механизм, характерный для каждого возрастного этапа. Также на основе научных исследований освещены типичные ошибки родителей-предъявление требований, не соответствующих возрасту ребёнка, или, наоборот, длительное невозложение на него ответственности.
Abstract
The article provides a psychological analysis of the developmental characteristics of the sense of responsibility in children within the family according to age stages. The formation of responsibility is considered not as a simultaneous process, but as a long-term developmental process consistently implemented through various psychological mechanisms-imitation, emotional security, internalization, and the need for independence-during preschool, primary school, adolescence, and youth. Based on sources from various scientific databases, the leading psychological mechanism specific to each age stage is analyzed separately. In addition, typical parental mistakes-making demands that do not correspond to the child’s age or, conversely, not assigning responsibility to the child for a long time-are covered on the basis of scientific research.
Kalit so'zlar: mas’uliyat, bola, oila tarbiyasi, yosh davrlari psixologiyasi, interiorizatsiya, mustaqillik ehtiyoji, ota-ona talablari, o’z-o’zini tartibga solish
Foydalanilgan adabiyotlar
- Bártová L. Conception of responsibility in school-aged children // Procedia - Social and Behavioral Sciences. - 2014. - Vol. 112. - P. 1234–1240.
- Baumrind D. Current patterns of parental authority // Developmental Psychology Monograph. - 1971. - Vol. 4, No. 1, Pt. 2. - P. 1–103.
- Deci E. L., Ryan R. M. The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior // Psychological Inquiry. - 2000. - Vol. 11, No. 4. - P. 227–268.
- Dementiy L. I., Grogoleva O. Yu. The structure of responsibility of preschool and primary school age children // Procedia - Social and Behavioral Sciences. - 2016. - Vol. 233. - P. 372–376.
- Dong H., Wang X., Zhou M. Relationship between parental expectations and children’s responsibility: Mediating role of parental involvement and moderating role of family socioeconomic status // Early Child Development and Care. - 2025. - Vol. 195, No. 9–10. - P. 888–904.