7-tom, 1-son, b. 356–359, Nashr: 2026-08-08

ZAMONAVIY ILMIY TADQIQOTLARDA PROKRASTINATSIYA MUAMMOSI: SHAKLLANISH SABABLARI VA ASOSIY TURLARI

ПРОБЛЕМА ПРОКРАСТИНАЦИИ В СОВРЕМЕННЫХ НАУЧНЫХ ИССЛЕДОВАНИЯХ: ПРИЧИНЫ ФОРМИРОВАНИЯ И ОСНОВНЫЕ ТИПЫ

THE PROBLEM OF PROCRASTINATION IN MODERN SCIENTIFIC RESEARCH: CAUSES OF FORMATION AND MAIN TYPES

  • Raimdjanova Gulasal Baxtiyor qizi — O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti tayanch doktoranti

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Ushbu maqolada prokrastinatsiya fenomeni zamonaviy psixologik yondashuvlar doirasida murakkab va ko‘p qirrali jarayon sifatida tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada prokrastinatsiyaning oddiy dangasalikdan asosiy farqlari – maqsadga yo‘naltirilganlik, harakatlarni ongli ravishda kechiktirish va bu jarayonga hamroh bo‘ladigan kuchli emotsional zo‘riqish, shuningdek, uning irratsional tabiati ochib berilgan. Bundan tashqari, maqolada prokrastinatsiya turlarining namoyon bo‘lish sohalari (maishiy, akademik, nevrotik, ijtimoiy va mehnat) hamda xulq-atvor strategiyalari (o‘tkir his-tuyg‘u izlovchilar, qochuvchilar, faol va passiv, tarang va xotirjam) bo‘yicha mavjud ilmiy tasniflari tizimlashtirilgan. Garchi ushbu tasniflarning barchasi to‘liq empirik tasdig‘ini topmagan bo‘lsa-da, ularning chuqur tahlili mazkur fenomenni psixologik tuzatish (korreksiya) dasturlarini ishlab chiqish uchun muhim nazariy baza bo‘lib xizmat qiladi.

Аннотация

В данной статье феномен прокрастинации анализируется как сложный и многогранный процесс в рамках современных психологических подходов. Раскрыты основные отличия прокрастинации от простой лени: целенаправленность, сознательное откладывание действий и сопровождающее этот процесс сильное эмоциональное напряжение, а также ее иррациональная природа. Кроме того, в статье систематизированы существующие научные классификации типов прокрастинации по сферам проявления (бытовая, академическая, невротическая, социальная и трудовая) и поведенческим стратегиям («искатели острых ощущений», «избегающие», «активные и пассивные», «напряженные и расслабленные»). Хотя не все данные классификации нашли полное эмпирическое подтверждение, их глубокий анализ служит важной теоретической базой для разработки программ психологической коррекции данного феномена.

Abstract

This article analyzes the phenomenon of procrastination as a complex and multifaceted process within the framework of modern psychological approaches. The study reveals the main differences between procrastination and simple laziness: goal-orientedness, the conscious delay of actions, and the strong emotional tension that accompanies this process, as well as its irrational nature. Furthermore, the article systematizes existing scientific classifications of procrastination types based on areas of manifestation (everyday, academic, neurotic, social, and work-related) and behavioral strategies (“thrill-seekers”, “avoiders”, “active and passive”, “tense and relaxed”). Although not all of these classifications have found full empirical confirmation, their in-depth analysis serves as a crucial theoretical basis for the development of psychological correction programs for this phenomenon.

Kalit so'zlar: prokrastinatsiya, shaxsiy dispozitsiya, dangasalik, irratsionallik, emotsional zo‘riqish, xulq-atvor strategiyalari, akademik prokrastinatsiya, kechiktirish tasniflari, motivatsion soha

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Sabini J., Silver M. Moralities of Everyday Life. - Oxford: Oxford University Press, 1982. - 224 p.
  2. Beswick G., Mann L. State orientation and procrastination // Volition and Personality: Action versus State Orientation / Eds. J. Kuhl, J. Beckmann. - Göttingen: Hogrefe, 1994. - P. 391–396.
  3. Ferrari J.R. Procrastination as self-regulation failure of performance: Effects of cognitive load, self-awareness, and time limits on «working best under pressure» // European Journal of Personality. - 2001. - Vol. 15. - P. 391–406.
  4. Zuckerman M. Behavioral Expressions and Biosocial Bases of Sensation Seeking. - New York: Cambridge University Press, 1994. - 480 p.
  5. Боровская Н.В. Психологические и психофизиологические предпосылки лености студентов: дис. ... канд. психол. наук. - СПб., 2008. - 186 с.
  6. Дементий Л.И., Карловская Н.Н. Особенности ответственности и временной перспективы у студентов с разным уровнем прокрастинации // Психология обучения. - 2013. - № 7. - С. 4–19.
  7. Мещеряков Б.Г., Зинченко В.П. Большой психологический словарь. - 3-е изд. - СПб.: Прайм-Еврознак, 2003. - 672 с.
  8. Ильин Е.П. Работа и личность. Трудоголизм, перфекционизм, лень. - СПб.: Питер, 2011. - 224 с.
  9. Milgram N.A., Sroloff B., Rosenbaum M. The procrastination of everyday life // Journal of Research in Personality. - 1988. - Vol. 22, № 2. - P. 197–212.
  10. Milgram N., Tenne R. Personality correlates of decisional and task avoidant procrastination // European Journal of Personality. - 2000. - Vol. 14, № 2. - P. 141–156.
  11. Киселева М.А. Особенности прокрастинации личности студентов // Современные проблемы науки и образования. - 2015. - № 2-2. - С. 535.
  12. Ferrari J.R. Compulsive procrastination: Some self-reported characteristics // Psychological Reports. - 1991. - Vol. 68, № 2. - P. 455–458.
  13. Steel P. Arousal, avoidant and decisional procrastinators: Do they exist? // Personality and Individual Differences. - 2010. - Vol. 48, № 8. - P. 926–934.
  14. Chu A.H.C., Choi J.N. Rethinking procrastination: Positive effects of «active» procrastination behavior on attitudes and performance // The Journal of Social Psychology. - 2005. - Vol. 145, № 3. - P. 245–264.