10-tom, 1-son, b. 18–20, Nashr: 2026-10-01
“VATAN” SO‘ZINING SEMANTIK XUSUSIYATLARI
СЕМАНТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ СЛОВА «VATAN»
SEMANTIC FEATURES OF THE WORD “VATAN”
- Boymurodova Dilorom Elmurodovna — O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi huzuridagi ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalari agentligi Nishon tumani ixtisoslashtirilgan maktabi ingliz tili o‘qituvchisi
Annotatsiya
Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi “Vatan” leksemasining semantik tarkibi, lug‘aviy va konnotativ ma’nolari, semantik maydondagi o‘rni hamda nutqiy qo‘llanish xususiyatlari IMRAD modeli asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotda “Vatan” leksemasining denotativ va konnotativ komponentlari, shuningdek, uning “yurt”, “diyor”, “mamlakat”, “el” kabi semantik jihatdan yaqin birliklar bilan munosabati yoritiladi. “Vatan” tushunchasining hududiy-makoniy, ijtimoiy, milliy-madaniy va emotsional-baholovchi semalari ajratib ko‘rsatiladi. Badiiy va publitsistik nutqdagi qo‘llanishlar asosida leksemaning kontekstual ma’no qirralari, metaforik imkoniyatlari va ekspressiv xususiyatlari tahlil qilinadi. Natijalar “Vatan” leksemasi faqat geografik hududni anglatuvchi nominativ birlik emas, balki xalq, milliy o‘zlik, tarixiy xotira, madaniy qadriyat va ma’naviy daxldorlikni mujassamlashtiruvchi ko‘p qatlamli lingvomadaniy birlik ekanini ko‘rsatadi.
Аннотация
В статье рассматриваются семантические особенности лексемы «Vatan» («Родина») в узбекском языке, её лексическое и коннотативное значение, место в семантическом поле и особенности употребления в речи. Анализируются денотативные и коннотативные компоненты лексемы «Vatan», а также её семантические отношения с близкими по значению единицами «yurt», «diyor», «mamlakat», «el». Выделяются территориально-пространственная, социальная, национально-культурная и эмоционально-оценочная семы понятия «Vatan». На материале художественной и публицистической речи рассматриваются контекстуальные значения, метафорические употребления и экспрессивные возможности данной лексемы. Результаты исследования показывают, что лексема «Vatan» представляет собой не только номинативную единицу, обозначающую определённую территорию, но и многослойную лингвокультурную единицу, включающую значения национальной идентичности, исторической памяти, культурных ценностей и духовной принадлежности.
Abstract
This article examines the semantic structure and usage of the Uzbek lexeme “Vatan” (Homeland) within the IMRAD framework. The study focuses on its denotative and connotative components and its semantic relations with the related lexical units “yurt”, “diyor”, “mamlakat”, and “el”. Territorial, social, national-cultural and emotional-evaluative semantic components are identified. Literary and publicistic usage is considered to reveal contextual meanings, metaphorical patterns and expressive potential. The findings indicate that “Vatan” is not limited to a geographical meaning but functions as a multidimensional linguocultural unit associated with national identity, historical memory, cultural values and spiritual belonging.
Kalit so'zlar: vatan, leksema, semantika, sema, denotativ ma’no, konnotatsiya, semantik maydon, lingvomadaniyat, milliy o‘zlik, yurt, diyor
Foydalanilgan adabiyotlar
- Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. - Toshkent: Talqin, 2005. - 272 b.
- Hojiyev A. O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati. - Toshkent: O‘qituvchi, 1974. - 308 b.
- Mengliyev B. Hozirgi o‘zbek tili. - Toshkent: Excellent Polygraphy, 2020. - 256 b.
- Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. - Toshkent: O‘qituvchi, 1995. - 128 b.
- Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining etimologik lug‘ati: 3 jildlik. - Toshkent: Universitet, 2000–2009.
- O‘zbek tilining izohli lug‘ati: 5 jildlik / A. Madvaliyev tahriri ostida. - Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006–2008.