7-tom, 2-son, b. 297–301, Nashr: 2026-08-11

UYUSHMAGAN YOSHLARNING IJTIMOIY TARMOQLAR VA VIRTUAL OLAMGA TOBE'LIK DARAJASINI PSIXODIAGNOSTIKA QILISH

ПСИХОДИАГНОСТИКА УРОВНЯ ЗАВИСИМОСТИ НЕОРГАНИЗОВАННОЙ МОЛОДЕЖИ ОТ СОЦИАЛЬНЫХ СЕТЕЙ И ВИРТУАЛЬНОГО МИРА

PSYCHODIAGNOSTICS OF THE LEVEL OF ADDICTION OF UNORGANIZED YOUTH TO SOCIAL NETWORKS AND THE VIRTUAL WORLD

  • Muxtarov Otabek Shuxratjanovich — Andijon davlat universiteti, Psixologiya va pedagogika kafedrasi dotsenti, psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), E-mail: o.muxtorov88@mail.ru, Orcid: 0009-0003-2996-0099

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Mazkur maqolada uyushmagan yoshlarning ijtimoiy tarmoqlar va virtual olamga tobe'lik darajasini psixodiagnostika qilish muammolari ilmiy-amaliy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotning asosiy maqsadi tizimli bandlikka yoki ta'lim jarayoniga jalb etilmagan yoshlarda virtual qaramlikning psixologik xususiyatlarini empirik metodlar yordamida aniqlash va baholashdan iborat. Tadqiqotda Farg'ona, Andijon va Toshkent viloyatlaridan tasodifiy tanlash usuli asosida 18-30 yosh oralig'idagi 485 nafar uyushmagan yosh ishtirok etdi. Respondentlarning virtual tobelik ko'rsatkichlarini aniqlash uchun K.Yangning "Internetga tobelik darajasini aniqlash" testi (moslashtirilgan varianti), Sh.Frederikning "Kognitiv refleksiya testi" (CRT) va “Raqamli izlar auditi” (Digital Footprint Audit) kabi maxsus psixodiagnostik metodikalar majmuasi qo'llanildi. Olingan natijalar SPSS 26.0 dasturida deskriptiv va korrelatsion statistika usullari orqali qayta ishlandi. Natijalarga ko'ra, uyushmagan yoshlarning 82 foizida o'rtacha va yuqori (patologik) darajadagi virtual tobelik mavjudligi qayd etildi, bu esa ularning real ijtimoiy faolligini sezilarli darajada pasaytirishi dalillandi. Ushbu holat yoshlarda "dofamin qaramligi", vaqt persepsiyasining buzilishi va ijtimoiy anomiya xususiyatlarini kompleks diagnostika qilish hamda mantiqiy filtrlash mexanizmlarini joriy etish zarurligini ko'rsatadi. Maqolada olingan empirik ma'lumotlarga tayangan holda psixodiagnostik xulosalarining obyektivligi, ishonchliligi va profilaktik chora-tadbirlar samaradorligini oshirish masalalari yoritilgan.

Аннотация

В данной статье научно-практически проанализированы проблемы психодиагностики уровня зависимости неорганизованной молодежи от социальных сетей и виртуального мира. Основная цель исследования заключается в эмпирическом определении и оценке психологических особенностей виртуальной зависимости у молодежи, не имеющей системной занятости или не вовлеченной в образовательный процесс. В исследовании приняли участие 485 представителей неорганизованной молодежи в возрасте 18-30 лет из Ферганской, Андижанской и Ташкентской областей, отобранных методом случайной выборки. Для изучения показателей зависимости респондентов был использован комплекс психодиагностических методик, включая адаптированный тест К. Янга на интернет-зависимость, тест когнитивной рефлексии (CRT) Ш. Фредерика и аудит цифровых следов (Digital Footprint Audit). Полученные результаты были обработаны с помощью программы SPSS 26.0 методами дескриптивной и корреляционной статистики. Согласно результатам, у 82% неорганизованной молодежи выявлен средний и высокий (патологический) уровень виртуальной зависимости, что, как доказано, существенно снижает их реальную социальную активность. Данная ситуация указывает на необходимость комплексной диагностики "дофаминовой зависимости", нарушения восприятия времени и социальной аномии у молодежи, а также внедрения механизмов логической фильтрации. В статье на основе полученных эмпирических данных освещены вопросы повышения объективности, надежности психодиагностических заключений и эффективности профилактических мер.

Abstract

This article provides a scientific and practical analysis of the problems of psychodiagnostics of the level of addiction to social networks and the virtual world among unorganized youth. The main purpose of the study is to empirically determine and evaluate the psychological characteristics of virtual addiction in youth who are not involved in systemic employment or the educational process. The study involved 485 unorganized youths aged 18-30 from the Fergana, Andijan, and Tashkent regions, selected by random sampling. To identify the respondents' addiction indicators, a comprehensive set of psychodiagnostic methods was used, including an adapted version of K. Young's Internet Addiction Test, S. Frederick's Cognitive Reflection Test (CRT), and digital footprint audit. The obtained results were processed in the SPSS 26.0 software using descriptive and correlational statistics methods. According to the results, 82% of unorganized youth demonstrated a medium and high (pathological) level of virtual addiction, which was proven to significantly reduce their real social activity. This situation indicates the urgent need for a comprehensive diagnosis of "dopamine addiction", distortion of time perception, and social anomie in youth, as well as the implementation of logical filtering mechanisms. Based on the empirical data obtained, the article discusses the issues of improving the objectivity and reliability of psychodiagnostic conclusions and the effectiveness of preventive measures.

Kalit so'zlar: uyushmagan yoshlar, ijtimoiy tarmoqlar, virtual tobelik, psixodiagnostika, kognitiv refleksiya, eskapizm, empirik tahlil, dofamin qaramligi

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi. Toshkent: Adolat, 2024.
  2. O‘zbekiston Respublikasining “Sud ekspertizasi to‘g‘risida”gi O‘RQ-249-son Qonuni. 2010.
  3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-6256-son Farmoni. 2021.
  4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-4125-son Qarori. 2019.
  5. Stolin V .V ., Pantileev S.R. M etodika issledovaniya samootnosheniya. M oscow : Smysl, 2008.
  6. Romanov V .V . Sudebnaya psikhologicheskaya ekspertiza: teoriya i praktika. M oscow : Y urait, 2016.
  7. Ratinov A .R. Y uridicheskaya psikhologiya. M oscow : N orma, 2010.
  8. B elicheva S.A . Osnovy yuridicheskoy psikhologii. M oscow : IN FRA -M , 2012.
  9. Canter D . Forensic Psychology: A V ery Short Introduction. Oxford: Oxford U niversity Press, 2010.
  10. H are R.D . W ithout Conscience: The D isturbing W orld of the Psychopaths A mong U s. N ew Y ork: Guilford Press, 2011.
  11. Ekman P. Emotions Revealed: Recognizing Faces and Feelings. N ew Y ork: Times B ooks, 2003.
  12. European N etw ork of Forensic Science Institutes. B est Practice M anual for Forensic Psychology. B russels: EN FSI, 2020.
  13. Olimov L .Y a. Sud va tergov faoliyatida psixolog kompetentligini takomillashtirish: D Sc dissertatsiyasi avtoreferati. B uxoro, 2025.