11-tom, 1-son, b. 390–394, Nashr: 2026-11-14

TILSHUNOSLIKDA KORPUS LINGVISTIKASINING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI: INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARI QIYOSIY TAHLILI ASOSIDA

  • Jumaboyeva Dildora Munis — qizi Lavozimi: Osiyo Xalqaro Universiteti, “Ijtimoiy fanlar va filologiya” kafedrasi assistent o‘qituvchisi · ORCID: 0009-0001-5845-7068

DOI: 10.67780/buxoro-xalqaro-universiteti-ilmiy-axborotnomasi.2026.da512740

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Mazkur maqolada zamonaviy tilshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan korpus lingvistikasining ilmiy-nazariy asoslari, shakllanish omillari, metodologik tamoyillari va amaliy imkoniyatlari ingliz hamda o‘zbek tillari qiyosiy tahlili asosida tadqiq etiladi. Korpus lingvistikasining empirik tilshunoslik bilan munosabati, til birliklarini tabiiy nutqiy muhitda o‘rganishdagi metodologik ahamiyati, korpuslarni shakllantirish mezonlari va lingvistik annotatsiyalash masalalari tahlil qilinadi. Corpus-based va corpus-driven yondashuvlarining o‘ziga xos xususiyatlari aniqlashtirilib, ularning leksik-semantik, grammatik va qiyosiy tadqiqotlardagi imkoniyatlari asoslanadi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi sifatida ingliz va o‘zbek tillari materiallarini kompleks tahlil qilishga yo‘naltirilgan ko‘p bosqichli korpus-leksikografik konseptual model taklif etiladi. Model leksik birlikning lemma, grammatik shakl, ma’no, ta’rif, ekvivalent, kollokatsiya, kontekst va uslubiy belgi kabi parametrlarini o‘zaro bog‘liq tizimda tavsiflashga asoslanadi. Shuningdek, o‘zbek tilining agglutinativ xususiyatlari, morfologik variantlari, yozuv tizimidagi farqlar va kontekstual ekvivalentlik muammolarining korpus yaratish jarayoniga ta’siri yoritiladi. Olingan nazariy umumlashmalar milliy korpus resurslarini takomillashtirish, qiyosiy leksikografiya va raqamli tilshunoslikni rivojlantirish uchun metodologik asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.

Аннотация

В статье исследуются научно-теоретические основы корпусной лингвистики, факторы её становления, методологические принципы и практические возможности на материале сопоставительного анализа английского и узбекского языков. Рассматриваются взаимосвязь корпусной лингвистики с эмпирическим языкознанием, критерии формирования языковых корпусов, особенности лингвистической аннотации и значение корпусных данных для изучения языковых единиц в естественном контексте. Анализируются подходы corpus-based и corpus-driven, а также их применение в лексико-семантических, грамматических и сопоставительных исследованиях. В качестве научной новизны предлагается многоуровневая корпусно-лексикографическая концептуальная модель, объединяющая параметры леммы, грамматической формы, значения, дефиниции, коллокации, контекста и стилистической характеристики. Особое внимание уделяется агглютинативной природе узбекского языка, проблемам морфологической разметки и контекстуальной эквивалентности. Результаты исследования могут служить методологической основой для совершенствования национальных корпусных ресурсов, сопоставительной лексикографии и цифровой лингвистики.

Abstract

This article investigates the theoretical foundations, methodological principles, and practical applications of corpus linguistics through a comparative analysis of English and Uzbek. It examines the relationship between corpus linguistics and empirical approaches to language research, focusing on corpus design, representativeness, linguistic annotation, and the analysis of naturally occurring language data. The study distinguishes between corpus-based and corpus-driven approaches and evaluates their relevance to lexical, semantic, grammatical, and contrastive research. As its principal scholarly contribution, the article proposes a multilayered corpus-lexicographic conceptual model integrating eight interconnected parameters: lemma, grammatical form, meaning, definition, equivalent, collocation, context, and stylistic label. Particular attention is paid to the agglutinative structure of Uzbek, morphological variation, orthographic diversity, and contextual equivalence in English-Uzbek comparative studies. The proposed framework provides a theoretical basis for improving national corpus resources, contrastive lexicography, and digital linguistic research.

Kalit so'zlar: korpus lingvistikasi, til korpusi, empirik tilshunoslik, korpus metodologiyasi, reprezentativlik, morfologik annotatsiya, lemmatizatsiya, kollokatsiya, konkordans, qiyosiy tahlil, leksikografiya, ingliz tili, o‘zbek tili

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Biber D., Conrad S., Reppen R. Corpus Linguistics: Investigating Language Structure and Use. – Cambridge: Cambridge University Press, 1998. – 300 p.
  2. Sinclair J. Corpus, Concordance, Collocation. – Oxford: Oxford University Press, 1991. – 179 p.
  3. Gries S. Th. What is Corpus Linguistics? // Language and Linguistics Compass. – 2009. – Vol. 3, No. 5. – P. 1225–1241. – DOI: 10.1111/j.1749-818X.2009.00149.x.
  4. Tognini-Bonelli E. Corpus Linguistics at Work. – Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 2001. – 224 p.
  5. McEnery T., Hardie A. Corpus Linguistics: Method, Theory and Practice. – Cambridge: Cambridge University Press, 2012.
  6. Elov B., Amirqulov M. Steps of Creating a Tagged Parallel Corpus of the Uzbek-English Languages // Uzbekistan: Language and Culture. – 2022. – Vol. 5, No. 2.
  7. O‘zbek tili milliy korpusi. Elektron resurs. – URL: https://uzbekcorpus.uz/ (murojaat sanasi: 06.11.2026).
  8. Hunston S. Corpora in Applied Linguistics. – Cambridge: Cambridge University Press, 2002.
  9. Kennedy G. An Introduction to Corpus Linguistics. – London: Longman, 1998.
  10. McEnery T., Wilson A. Corpus Linguistics: An Introduction. 2nd ed. – Edinburgh: Edinburgh University Press, 2001.