7-tom, 2-son, b. 229–231, Nashr: 2026-08-11

TALABALARNING LINGVISTIK INTELLEKTI VA LEKSIK BOYLIGI O‘RTASIDAGI EMPIRIK BOG‘LIQLIK

ЭМПИРИЧЕСКАЯ ВЗАИМОСВЯЗЬ МЕЖДУ ЯЗЫКОВЫМ ИНТЕЛЛЕКТОМ СТУДЕНТОВ И ЛЕКСИЧЕСКИМ БОГАТСТВОМ

EMPIRICAL RELATIONSHIP BETWEEN STUDENTS' LINGUISTIC INTELLIGENCE AND LEXICAL RICHNESS

  • Allanazarova Sadoqat Azimovna — Abu Rayhon Beruniy nomidagi, Urganch davlat universiteti mustaqil izlanuvchisi

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Ushbu maqolada oliy ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan talabalarning lingvistik qobiliyati (tilni idrok etish, nutqni shakllantirish, so‘z va iboralarni samarali qo‘llash qobiliyati) hamda leksik boyligi (lug‘at tarkibining hajmi, xilma-xilligi, semantik chuqurligi va nutqiy faolligi) o‘rtasidagi empirik bog‘liqlik kompleks tadqiq etilgan. Psixolingvistika va leksikologiya nazariyalariga asoslanib, lingvistik qobiliyatning talabalarning so‘z boyligini shakllantirish va rivojlantirishdagi roli o‘rganilgan. Tadqiqotda 280 nafar talaba (bakalavriat va magistratura bosqichlari, yoshi 18–25) ishtirok etgan. Lingvistik qobiliyatni baholash uchun psixolingvistik testlar (nutqni idrok etish va ishlab chiqarish bo‘yicha vazifalar), leksik boylikni o‘lchash uchun esa yozma insho tahlili, lug‘at testi, Type-Token Ratio (TTR), Guiraud indeksi va leksik zichlik ko‘rsatkichlari qo‘llanilgan. Natijalar lingvistik qobiliyat yuqori bo‘lgan talabalarda leksik boylik darajasi sezilarli yuqori ekanligini ko‘rsatdi (Pearson korrelyatsiya koeffitsienti r = 0,72; p < 0,001). O‘zbek tilshunosligi va psixolingvistikasidagi milliy tadqiqotlar (lug‘at ustida ishlash metodikasi, interaktiv usullar) xalqaro tajribalar bilan solishtirilgan. Maqola ta’lim jarayonida lingvistik qobiliyatni hisobga olgan holda leksik boylikni rivojlantirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar beradi. Tadqiqot natijalari til o‘qitish metodikasini takomillashtirish, talabalarning nutqiy kompetensiyasini oshirish va milliy ta’lim standartlarini yangilashda muhim ahamiyat kasb etadi.

Аннотация

В данной статье всесторонне изучается эмпирическая взаимосвязь между языковыми способностями (восприятие языка, формирование речи, умение эффективно использовать слова и фразы) и лексическим богатством (объем, разнообразие, семантическая глубина словарного запаса и речевая активность) студентов высших учебных заведений. На основе теорий психолингвистики и лексикологии исследована роль языковых способностей в формировании и развитии словарного запаса студентов. В исследовании приняли участие 280 студентов (бакалавриат и магистратура, возраст 18–25 лет). Для оценки языковых способностей использовались психолингвистические тесты (задания на восприятие и производство речи), а для измерения лексического богатства - анализ письменных эссе, тест на словарный запас, соотношение типов и лексических единиц (TTR), индекс Гиро и показатели лексической плотности. Результаты показали, что студенты с высокими языковыми способностями имеют значительно более высокий уровень лексического богатства (коэффициент корреляции Пирсона r = 0,72; p < 0,001). В статье проводится сравнение национальных исследований в области узбекской лингвистики и психолингвистики (методология работы с лексикой, интерактивные методы) с международным опытом. Представлены практические рекомендации по развитию лексического богатства в образовательном процессе с учетом языковых способностей. Результаты исследования имеют большое значение для совершенствования методов обучения языку, повышения речевой компетенции учащихся и обновления национальных образовательных стандартов.

Abstract

This article comprehensively studies the empirical relationship between linguistic abilities (language perception, speech formation, the ability to effectively use words and phrases) and lexical richness (volume, diversity, semantic depth of vocabulary, and speech activity) of students studying in higher education institutions. Based on the theories of psycholinguistics and lexicology, the role of linguistic abilities in the formation and development of students' vocabulary was studied. 280 students (bachelor's and master's degrees, age 18–25) participated in the study. Psycholinguistic tests (tasks on speech perception and production) were used to assess linguistic abilities, and written essay analysis, vocabulary test, Type-Token Ratio (TTR), Guiraud index, and lexical density indicators were used to measure lexical richness. The results showed that students with high linguistic abilities have a significantly higher level of lexical richness (Pearson correlation coefficient r = 0.72; p < 0.001). National studies in Uzbek linguistics and psycholinguistics (methodology of working on vocabulary, interactive methods) are compared with international experiences. The article provides practical recommendations for the development of lexical richness in the educational process, taking into account linguistic abilities. The results of the study are of great importance in improving language teaching methods, increasing students' speech competence, and updating national educational standards.

Kalit so'zlar: lingvistik qobiliyat, leksik boylik, empirik bog‘liqlik, talabalar, psixolingvistika, lug‘at tarkibi, interaktiv metodlar, korrelyatsion tahlil, o‘zbek tilshunosligi, nutqiy faollik

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Jumaniyazova Z.A. O‘zbek tili darslarida lug‘at ustida ishlash metodikasi // Filologiya fanlarini rivojlantirish yo‘lidagi tadqiqotlar. Toshkent, 2021. – B. 8–12.
  2. Hazratqulova E.I. Psixolingvistika bo‘limida psixologiya va lingvistikaning o‘zaro bog‘liqlik darajasi va uning ahamiyati // CyberLeninka, 2023.
  3. Laufer B., Nation P. Vocabulary Size and Use: Lexical Richness in L2 Written Production // Applied Linguistics. 1995. – Vol. 16. – No. 3. – P. 307–322.
  4. Raximova A. Talabalarni lug‘at ustida ishlashga o‘rgatish // Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Urganch, 2024. – B. 59–61.
  5. Sotiboldiyeva M. Interaktiv metodlardan foydalanish orqali talabalarning so‘z boyligini rivojlantirish // The Lingua Spectrum. 2025. – №3. – B. 578–582.
  6. Zhou Y. Empirical Studies on Correlations between Lexical Knowledge and Language Proficiency // ERIC, 2016.
  7. Zhang Y. How effective are lexical richness measures for differentiations... // Journal of Second Language Studies. 2021.
  8. O‘zbek tilidagi leksik bo‘shliqlarni to‘ldirish masalalari // Academia.edu, 2023. – 9 b.
  9. Kompyuter lingvistikasi (o‘quv qo‘llanma). Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti, 2019. – 247 b.
  10. Rahmatullayev Sh. O‘zbek maqollarining lug‘ati. Toshkent: Fan, 1970. – 320 b.
  11. Yo‘ldoshev Q. Kompyuter lingvistikasi. Samarqand, 2009. – 198 b.
  12. Xolmanova Z.T. Kompyuter lingvistikasi. Toshkent, 2023. – 247 b.
  13. Allagui B. Vocabulary Size and Lexical Richness // TESL-EJ.
  14. Daidone D., Darcy I. Vocabulary Size Is a Key Factor in Predicting Second Language Lexical Encoding Accuracy // Frontiers in Psychology. 2021.
  15. O‘zbek tili leksikasining boyish manbai bo‘lgan neologizmlar... // CyberLeninka, 2025.