11-tom, 1-son, b. 131–136, Nashr: 2026-11-05
TALABALARDA OTA-ONALIK USTANOVKALARI: IJTIMOIY-PSIXOLOGIK MAZMUNI, TUZILISHI VA SHAKLLANISH DETERMINANTLARI (NAZARIY TAHLIL)
РОДИТЕЛЬСКИЕ УСТАНОВКИ СТУДЕНТОВ: СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКОЕ СОДЕРЖАНИЕ, СТРУКТУРА И ДЕТЕРМИНАНТЫ ФОРМИРОВАНИЯ (ТЕОРЕТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ)
PARENTAL ATTITUDES OF UNIVERSITY STUDENTS: SOCIO-PSYCHOLOGICAL CONTENT, STRUCTURE AND DETERMINANTS OF FORMATION (A THEORETICAL ANALYSIS)
- Kodirova Nilufar Abdusattor qizi — Buxoro xalqaro universiteti, Buxoro, O‘zbekiston UO‘K 159.922.1:316.356.2
DOI: 10.67780/buxoro-xalqaro-universiteti-ilmiy-axborotnomasi.2026.6ab42bc1
Annotatsiya
Ota-onalik ustanovkasi farzand tug‘ilishidan ancha oldin, talabalik davrida faol shakllanadi. Biroq bu tushuncha psixologik adabiyotda turlicha talqin qilinadi: u ba’zan tarbiya uslubi, ba’zan reproduktiv niyat, ba’zan esa bolaga emotsional munosabat bilan aynan bir deb qaraladi. Bu holat talabalar bilan ishlashda diagnostika va rivojlantirish vazifalarini aniq belgilashni qiyinlashtiradi. ustanovka va ota-onalik ustanovkasiga oid asosiy yondashuvlarni tahlil qilish asosida talabalarda ota-onalik ustanovkasining ijtimoiy-psixologik mazmuni, tuzilishi, funksiyalari va shakllanish determinantlarini nazariy jihatdan asoslash. Materiallar va metodlar. Ijtimoiy ustanovka nazariyalari, ota-onalik psixologiyasi va ota-onalik determinantlari bo‘yicha klassik hamda zamonaviy manbalar nazariy-metodologik, qiyosiy-tahliliy, tizimli-tarkibiy tahlil va kontseptual modellashtirish metodlari asosida o‘rganildi. Natijalar. Ota-onalik ustanovkasi talabaning kelajakdagi ota-onalik roliga, bolaga va tarbiyaviy vaziyatlarga nisbatan tayyorligini belgilovchi ijtimoiy-psixologik tuzilma sifatida aniqlashtirildi. Uning tarkibida motivatsion-aksiologik, kognitiv-refleksiv, emotsional-regulyativ va xulq-atvor komponentlari ajratildi. Ustanovka shakllanishining to‘rt guruh determinanti - oilaviy-rolga oid, guruhiy-ijtimoiy, refleksiv-kommunikativ va emotsional-regulyativ - hamda konstruktiv ota-onalik ustanovkasining mezonlari asoslandi. Xulosa. Taklif etilgan nazariy model ota-onalik ustanovkasini talabaning shaxsiy xususiyati sifatida emas, balki oila, tengdoshlar guruhi va ta’lim muhiti ta’sirida rivojlanadigan dinamik tuzilma sifatida talqin qiladi. U talabalarni ota-onalikka tayyorlash bo‘yicha diagnostik va rivojlantiruvchi ishlarni loyihalash uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Аннотация
Родительская установка начинает активно формироваться задолго до рождения ребёнка, в студенческом возрасте. Однако в психологической литературе это понятие трактуется неоднозначно: его отождествляют то со стилем воспитания, то с репродуктивными намерениями, то с эмоциональным отношением к ребёнку. Из-за этого при работе со студентами трудно чётко определить задачи диагностики и развития. Цель - на основе анализа основных подходов к понятиям установки и родительской установки теоретически обосновать социально-психологическое содержание, структуру, функции и детерминанты формирования родительской установки у студентов. Материалы и методы. Классические и современные источники по теории социальной установки, психологии родительства и детерминантам родительства изучены с помощью теоретико-методологического, сравнительно-аналитического и системно-структурного анализа, а также концептуального моделирования. Результаты. Родительская установка определена как социально-психологическое образование, задающее готовность студента к будущей родительской роли, к ребёнку и к воспитательным ситуациям. В её структуре выделены мотивационно-аксиологический, когнитивно-рефлексивный, эмоционально-регулятивный и поведенческий компоненты. Обоснованы четыре группы детерминант её формирования (семейно-ролевые, группо-социальные, рефлексивно-коммуникативные и эмоционально-регулятивные), а также критерии конструктивной родительской установки. Заключение. Предложенная теоретическая модель рассматривает родительскую установку не как личностную черту студента, а как динамическое образование, развивающееся под влиянием семьи, группы сверстников и образовательной среды. Модель служит теоретической основой для проектирования диагностической и развивающей работы по подготовке студентов к родительству.
Abstract
Parental attitudes develop actively during the student years, long before a child is born. In the psychological literature, however, the concept is interpreted inconsistently. It is variously equated with parenting style, with reproductive intentions or with emotional attitude toward the child. This makes it difficult to define clear diagnostic and developmental goals when working with students. Aim. To provide a theoretical foundation for the socio-psychological content, structure, functions and determinants of students’ parental attitudes, based on an analysis of the main approaches to attitudes and parental attitudes. Materials and Methods. Classical and contemporary sources on social attitude theory, the psychology of parenthood and the determinants of parenting were examined through theoretical-methodological, comparative-analytical and systemic-structural analysis and conceptual modelling. Results. The parental attitude was defined as a socio-psychological formation that shapes a student’s readiness for the future parental role, for the child and for child-rearing situations. Four components were identified within it: motivational-axiological, cognitive-reflexive, emotional-regulatory and behavioural. Four groups of determinants of its formation were substantiated: family-role, group-social, reflexive-communicative and emotional-regulatory. Criteria for a constructive parental attitude were also substantiated. Conclusion. The proposed theoretical model treats the parental attitude not as a personal trait of the student but as a dynamic formation that develops under the influence of the family, the peer group and the educational environment. It provides a theoretical basis for designing diagnostic and developmental work to prepare students for parenthood.
Kalit so'zlar: ijtimoiy ustanovka, ota-onalik ustanovkasi, talabalar, ustanovka tuzilishi, ijtimoiy-psixologik determinantlar, konstruktiv ota-onalik
Foydalanilgan adabiyotlar
- Дунай В. И., Аринчина Н. Г., Сидоренко В. Н. Родительские установки современных студентов // Репродуктивное здоровье. Восточная Европа. - 2012. - № 2 (20). - С. 126–133.
- Вяльшина А. А. Отношение студентов к детям и родительству: гендерные и сельско-городские сопоставления // Народонаселение. - 2024. - Т. 27, № S1. - С. 132–146. - DOI: 10.24412/1561-7785-2024-S1-132-146.
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 27-iyundagi PQ-3808-son «O‘zbekiston Respublikasida oila institutini mustahkamlash konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida»gi qarori.
- Solikhujaeva D. Preparing young people for family life based on national values and its legal basis // Society and Innovations. - 2023. - Vol. 4, Special Issue 11. - P. 224–233. - DOI: 10.47689/2181-1415-vol4-iss11/S-pp224-233.
- Schaefer E. S., Bell R. Q. Development of a parental attitude research instrument // Child Development. - 1958. - Vol. 29, No. 3. - P. 339–361.
- Варга А. Я., Столин В. В. Тест-опросник родительского отношения // Практикум по психодиагностике. Психодиагностические материалы. - М. : Изд-во МГУ, 1988. - С. 107–113.
- Baumrind D. Effects of authoritative parental control on child behavior // Child Development. - 1966. - Vol. 37, No. 4. - P. 887–907.
- Darling N., Steinberg L. Parenting style as context: an integrative model // Psychological Bulletin. - 1993. - Vol. 113, No. 3. - P. 487–496. - DOI: 10.1037/0033-2909.113.3.487.
- Бойко В. В. Рождаемость: социально-психологические аспекты. - М. : Мысль, 1985.
- Kodirova N. A. Talabalarda ota-onalik ustanovkalari shakllanishining ijtimoiy-psixologik determinantlari : psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. - Buxoro : Buxoro xalqaro universiteti, 2026.
- Thomas W. I., Znaniecki F. The Polish Peasant in Europe and America. - Vol. 1–5. - Boston : Badger, 1918–1920.
- Узнадзе Д. Н. Экспериментальные основы психологии установки. - Тбилиси : Изд-во АН ГССР, 1961.
- Allport G. W. Attitudes // A Handbook of Social Psychology / ed. by C. Murchison. - Worcester, MA : Clark University Press, 1935. - P. 798–844.
- Katz D. The functional approach to the study of attitudes // Public Opinion Quarterly. - 1960. - Vol. 24, No. 2. - P. 163–204. - DOI: 10.1086/266945.
- Ядов В. А. О диспозиционной регуляции социального поведения личности // Методологические проблемы социальной психологии. - М. : Наука, 1975. - С. 89–105.
- Ajzen I. The theory of planned behavior // Organizational Behavior and Human Decision Processes. - 1991. - Vol. 50, No. 2. - P. 179–211. - DOI: 10.1016/0749-5978(91)90020-T.
- Eagly A. H., Chaiken S. The Psychology of Attitudes. - Fort Worth, TX : Harcourt Brace Jovanovich, 1993.
- Rohner R. P., Khaleque A., Cournoyer D. E. Parental acceptance-rejection: theory, methods, cross-cultural evidence, and implications // Ethos. - 2005. - Vol. 33, No. 3. - P. 299–334. - DOI: 10.1525/eth.2005.33.3.299.
- Овчарова Р. В. Психологическое сопровождение родительства. - М. : Изд-во Института психотерапии, 2003.
- Спиваковская А. С. Как быть родителями: о психологии родительской любви. - М. : Педагогика, 1986.
- Berne E. What Do You Say After You Say Hello? - New York : Grove Press, 1972.
- Gross J. J. The emerging field of emotion regulation: an integrative review // Review of General Psychology. - 1998. - Vol. 2, No. 3. - P. 271–299. - DOI: 10.1037/1089-2680.2.3.271.
- Belsky J. The determinants of parenting: a process model // Child Development. - 1984. - Vol. 55, No. 1. - P. 83–96. - DOI: 10.1111/j.1467-8624.1984.tb00275.x.
- Bandura A. Social Learning Theory. - Englewood Cliffs, NJ : Prentice Hall, 1977.
- Eagly A. H., Wood W. Social role theory // Handbook of Theories of Social Psychology / ed. by P. A. M. Van Lange, A. W. Kruglanski, E. T. Higgins. - London : Sage, 2012. - Vol. 2. - P. 458–476.
- Юнель С. А. Идеальный образ будущей семьи у юношей и девушек студенческого возраста // Мир науки. Педагогика и психология. - 2023. - Т. 11, № 6. - URL: https://mir-nauki.com/PDF/86PSMN623.pdf.
- Eshonkulova G. Socio-psychological factors of ensuring gender equality relations in Uzbek families // Society and Innovations. - 2022. - Vol. 3, No. 4. - P. 220–225. - DOI: 10.47689/2181-1415-vol3-iss4-pp220-225.