8-tom, 1-son, b. 238–243, Nashr: 2026-08-27

TALABALARDA IJTIMOIY MAS’ULIYAT HISSINING RIVOJLANISHIDA AXLOQIY IDENTIFIKATSIYA VA FUQAROLIK POZITSIYASINING PSIXOLOGIK AHAMIYATI

ПСИХОЛОГИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ НРАВСТВЕННОЙ ИДЕНТИФИКАЦИИ И ГРАЖДАНСКОЙ ПОЗИЦИИ В РАЗВИТИИ ЧУВСТВА СОЦИАЛЬНОЙ ОТВЕТСТВЕННОСТИ У СТУДЕНТОВ

THE PSYCHOLOGICAL SIGNIFICANCE OF MORAL IDENTIFICATION AND CIVIC POSITION IN THE DEVELOPMENT OF SOCIAL RESPONSIBILITY AMONG STUDENTS

  • Jumaniyozov Yunus Shodurdi oʻgʻli — Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti Pedagogika va psixologiya kafedrasi v.b dotsenti psixologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD) · ORCID: https://orcid.org/0009-0002-3298-2750

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Mazkur maqolada talabalarda ijtimoiy mas’uliyat hissining shakllanishi va rivojlanishida axloqiy identifikatsiya hamda fuqarolik pozitsiyasining psixologik ahamiyati tahlil qilinadi. Talabalik davri shaxsning qadriyatlari, hayotiy qarashlari, ijtimoiy munosabatlarga munosabati va o‘z xatti-harakatlari uchun javobgarlikni anglash mexanizmlari faol tarkib topadigan muhim rivojlanish bosqichi sifatida yoritiladi. Tadqiqot doirasida axloqiy identifikatsiya shaxsning o‘zini muayyan axloqiy me’yorlar, qadriyatlar va xulqiy tamoyillar bilan bog‘lash jarayoni sifatida, fuqarolik pozitsiyasi esa jamiyat hayotiga ongli munosabat, ijtimoiy tashabbus va umumiy manfaatlarga daxldorlikni ifodalovchi psixologik holat sifatida talqin qilinadi. Shuningdek, ushbu ikki omilning o‘zaro uyg‘unligi talabaning mas’uliyatli qaror qabul qilishi, jamoaviy faoliyatda ishtirok etishi, ijtimoiy muammolarga befarq bo‘lmasligi va o‘z xatti-harakatlarining oqibatlarini anglashiga qanday ta’sir ko‘rsatishi ochib beriladi. Maqolada ijtimoiy mas’uliyatni rivojlantirishda ta’lim muhiti, shaxsiy namuna, ijtimoiy faoliyat va refleksiv yondashuvning ahamiyatiga ham e’tibor qaratiladi.

Аннотация

В статье рассматривается психологическое значение нравственной идентификации и гражданской позиции в процессе формирования и развития чувства социальной ответственности у студентов. Студенческий возраст характеризуется как важный этап личностного развития, в течение которого активно формируются ценностные ориентации, социальные установки, отношение к общественным нормам и способность осознавать последствия собственных поступков. Нравственная идентификация рассматривается как процесс соотнесения человеком собственного «Я» с определёнными нравственными ценностями, нормами и принципами поведения, тогда как гражданская позиция понимается как осознанное отношение личности к общественной жизни, готовность участвовать в решении социальных вопросов и чувство сопричастности к общим интересам. В работе раскрывается взаимосвязь данных психологических факторов с ответственным принятием решений, социальной активностью, конструктивным взаимодействием в коллективе и готовностью учитывать последствия собственного поведения для других людей. Особое внимание уделяется роли образовательной среды, личностного примера, социально значимой деятельности и рефлексии в развитии социальной ответственности студентов. Делается акцент на необходимости создания в высшем образовательном учреждении условий, способствующих не только усвоению нравственных норм, но и их внутреннему принятию и практическому проявлению в повседневном поведении.

Abstract

This article examines the psychological significance of moral identification and civic position in the development of students’ sense of social responsibility. The university period is considered an important stage of personality development during which value orientations, social attitudes, perceptions of moral norms, and the ability to understand responsibility for one’s own actions become increasingly established. Moral identification is interpreted as the process through which an individual relates their self-concept to particular moral values, principles, and standards of conduct. Civic position is understood as a conscious attitude toward social life, readiness to participate in addressing socially significant issues, and a sense of involvement in the interests of the wider community. The article explores how the interaction of these factors contributes to responsible decision-making, constructive interpersonal relationships, social participation, and awareness of the consequences of individual behavior. Particular attention is paid to the psychological role of the educational environment, positive personal examples, socially meaningful activities, and reflective processes in strengthening students’ social responsibility. The article emphasizes that effective development of social responsibility requires educational conditions in which students not only acquire knowledge about moral and civic values but also internalize these values and demonstrate them through actual behavior. Such an approach contributes to the development of socially mature, active, and responsible individuals capable of consciously regulating their behavior in accordance with both personal and collective interests.

Kalit so'zlar: ijtimoiy mas’uliyat, axloqiy identifikatsiya, fuqarolik pozitsiyasi, talaba shaxsi, axloqiy qadriyatlar, ijtimoiy faollik, mas’uliyatli xulq-atvor, refleksiya, fuqarolik ongi, shaxsiy rivojlanish

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023.
  2. O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 23-sentabrdagi O‘RQ-637-son “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni.
  3. O‘zbekiston Respublikasining 2016-yil 14-sentabrdagi O‘RQ-406-son “Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risida”gi Qonuni.
  4. Bandura A. Social Cognitive Theory: An Agentic Perspective // Annual Review of Psychology. – 2001. – Vol. 52. – P. 1–26.
  5. Aquino K., Reed A. The Self-Importance of Moral Identity // Journal of Personality and Social Psychology. – 2002. – Vol. 83, No. 6. – P. 1423–1440.
  6. Rest J. R., Narvaez D., Bebeau M. J., Thoma S. J. Postconventional Moral Thinking: A Neo-Kohlbergian Approach. – Mahwah: Lawrence Erlbaum Associates, 1999.
  7. Schwartz S. H. An Overview of the Schwartz Theory of Basic Values // Online Readings in Psychology and Culture. – 2012. – Vol. 2, No. 1. – P. 1–20.
  8. Nucci L. P. The Psychology of Morality. – Cambridge: Cambridge University Press, 2001.
  9. Eisenberg N., Spinrad T. L., Knafo-Noam A. Prosocial Development // Handbook of Child Psychology and Developmental Science. – Hoboken: Wiley, 2015. – P. 1–47.
  10. Tajfel H., Turner J. C. The Social Identity Theory of Intergroup Behavior // Psychology of Intergroup Relations. – Chicago: Nelson-Hall, 1986. – P. 7–24.
  11. Deci E. L., Ryan R. M. Self-Determination Theory: A Quarter Century of Human Motivation Research // Canadian Psychology. – 2008. – Vol. 49, No. 3. – P. 182–185.
  12. Lerner R. M. Concepts and Theories of Human Development. – New York: Routledge, 2018.
  13. Côté J. E., Levine C. G. Identity Formation, Agency, and Culture: A Social Psychological Synthesis. – Mahwah: Lawrence Erlbaum Associates, 2002.
  14. McAdams D. P., Pals J. L. A New Big Five: Fundamental Principles for an Integrative Science of Personality // American Psychologist. – 2006. – Vol. 61, No. 3. – P. 204–217.
  15. Haste H. Moral Minds: How Nature Designed Our Universa