9-tom, 2-son, b. 5–9, Nashr: 2026-09-21

SUN’IY INTELLEKT DAVRIDA INSON VA TEXNOLOGIYA MUNOSABATLARINING FALSAFIY MUAMMOLARI

ФИЛОСОФСКИЕ ПРОБЛЕМЫ ВЗАИМООТНОШЕНИЙ ЧЕЛОВЕКА И ТЕХНОЛОГИЙ В ЭПОХУ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА

  • Zayniddinova Vasila Bakiyevna — Jismoniy madaniyat va gumanitar fanlar kafedrasi katta o‘qituvchi Muhammad al-Xorazmiy nomidagi TATU · ORCID: 0009-0008-8407-6227

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Maqolada sun'iy intellekt texnologiyalarining jadal rivojlanishi sharoitida inson va texnologiya o'rtasidagi munosabatlarning falsafiy muammolari tahlil qilinadi. Sun'iy intellekt an'anaviy texnik vositalardan farqli ravishda insonning o'ziga xos faoliyat sohalari - tafakkur, baholash va qaror qabul qilish jarayonlariga bevosita kirib borgani sababli, subyekt va obyekt, erkinlik va mas'uliyat, ong va tushunish kabi falsafiy kategoriyalarni qayta anglashni taqozo etadi. Maqolada sun'iy intellekt sharoitida yuzaga keladigan subyektlik, mas'uliyat bo'shlig'i, avtonomiya, epistemik ishonch va inson identikligi muammolari yoritilgan. Texnikaga nisbatan instrumental, germenevtik, deterministik, relatsion va informatsion-etik yondashuvlar qiyosiy tahlil qilingan.

Аннотация

В статье анализируются философские проблемы отношений человека и технологии в условиях стремительного развития технологий искусственного интеллекта. В отличие от традиционных технических средств, искусственный интеллект непосредственно проникает в сферы, считавшиеся исключительно человеческими, - мышление, оценивание и принятие решений, что требует переосмысления философских категорий субъекта и объекта, свободы и ответственности, сознания и понимания. Раскрываются проблемы субъектности, разрыва ответственности, автономии, эпистемического доверия и человеческой идентичности, возникающие в условиях искусственного интеллекта. Проведен сравнительный анализ инструментального, герменевтического, детерминистского, реляционного и информационно-этического подходов к технике.

Kalit so'zlar: sun'iy intellekt, texnologiya falsafasi, inson, subyektlik, mas'uliyat, avtonomiya, ong, texnologik determinizm, raqamli etika, antropotsentrizm, qadriyat

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Van de Poel, I. (2020). Three philosophical perspectives on the relation between technology and society, and how they affect the current debate on artificial intelligence. Human Affairs, 30(4), 499–511. https://doi.org/10.1515/humaff-2020-0042
  2. Sundar, S. S. (2020). Rise of machine agency: A framework for studying the psychology of human–AI interaction (HAII). Journal of Computer-Mediated Communication, 25(1), 74–88. https://doi.org/10.1093/jcmc/zmz026
  3. Crawford, K. (2021). Atlas of AI: Power, politics, and the planetary costs of artificial intelligence. Yale University Press.
  4. UNESCO. (2021). Recommendation on the ethics of artificial intelligence. UNESCO.
  5. Sætra, H. S., & Danaher, J. (2022). To each technology its own ethics: The problem of ethical proliferation. Philosophy & Technology, 35, Article 93. https://doi.org/10.1007/s13347-022-00591-7
  6. Friedrich, O., Seifert, J., & Schleidgen, S. (Eds.). (2022). Mensch-Maschine-Interaktion: Konzeptionelle, soziale und ethische Implikationen neuer Mensch-Technik-Verhältnisse. Mentis.
  7. Weidinger, L., Uesato, J., Rauh, M., Griffin, C., Huang, P.-S., Mellor, J., Glaese, A., Cheng, M., Balle, B., Kasirzadeh, A., Biles, C., Brown, S., Kenton, Z., Hawkins, W., Stepleton, T., Birhane, A., Hendricks, L. A., Rimell, L., Isaac, W., … Gabriel, I. (2022). Taxonomy of risks posed by language models. In Proceedings of the 2022 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency (pp. 214–229). Association for Computing Machinery. https://doi.org/10.1145/3531146.3533088
  8. Hopster, J. K. G., & Maas, M. M. (2024). The technology triad: Disruptive AI, regulatory gaps and value change. AI and Ethics, 4, 1051–1069. https://doi.org/10.1007/s43681-023-00305-5
  9. Llorca Albareda, J. (2024). Anthropological crisis or crisis in moral status: A philosophy of technology approach to the moral consideration of artificial intelligence. Philosophy & Technology, 37, Article 12. https://doi.org/10.1007/s13347-023-00682-z
  10. Noller, J. (2024). Extended human agency: Towards a teleological account of AI. Humanities and Social Sciences Communications, 11, Article 1338. https://doi.org/10.1057/s41599-024-03849-x
  11. Lindgren, H. (2024). Emerging roles and relationships among humans and interactive AI systems. International Journal of Human–Computer Interaction, 40, 10595–10617. https://doi.org/10.1080/10447318.2024.2435693