11-tom, 2-son, b. 10–16, Nashr: 2026-11-16

SUD PSIXOLOG-EKSPERTINING PSIXOLINGVISTIK KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISHNING O‘ZIGA XOSLIGI

ХАРАКТЕРИСТИКИ РАЗВИТИЯ ПСИХОЛИНГВИСТИЧЕСКИХ КОМПЕТЕНЦИЙ СУДЕБНОГО ПСИХОЛОГА-ЭКСПЕРТА

CHARACTERISTICS OF DEVELOPING PSYCHOLINGUISTIC COMPETENCES OF A FORENSIC PSYCHOLOGIST-EXPERT

DOI: 10.67780/buxoro-xalqaro-universiteti-ilmiy-axborotnomasi.2026.b022bb79

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Maqolaning maqsadi sud psixolog-ekspertining psixolingvistik kompetentligini kompetensiyaviy yondashuv asosida nazariy jihatdan asoslash va uni rivojlantirish mexanizmini taklif etishdan iborat. Psixolingvistik kompetentlik nutqiy materialning lingvistik xususiyatlarini tahlil qilish, uni psixologik va kommunikativ kontekstda talqin etish, diskursiv hamda narrativ yondashuvlardan foydalanish, intervyu jarayonini xolis tashkil etish, refleksiv nazorat va raqamli vositalardan mas’uliyatli foydalanishni qamrab oluvchi integral kasbiy sifat sifatida izohlanadi. Tadqiqot nazariy tahlil, qiyosiy o‘rganish, tizimlashtirish va konseptual modellashtirish usullariga tayangan. Natijada kompetentlikning to‘qqiz tarkibiy komponenti hamda ularni rivojlantirishning bosqichma-bosqich mexanizmi tizimlashtirildi. Taklif etilgan mexanizm kasbiy ehtiyojlarni aniqlash, boshlang‘ich baholash, individual rivojlanish rejasini tuzish, nazariy tayyorgarlik, keys va simulyatsiyalar, NLP vositalaridan nazorat ostida foydalanish, superviziya hamda takroriy baholashni o‘z ichiga oladi. Model konseptual-metodik xarakterga ega bo‘lib, uning samaradorligi kelgusida empirik validatsiyani talab qiladi.

Аннотация

Цель статьи — теоретически обосновать психолингвистическую компетентность судебного психолога-эксперта и предложить механизм её развития на основе компетентностного подхода. Психолингвистическая компетентность рассматривается как интегральное профессиональное качество, включающее анализ языковых особенностей речевого материала, его интерпретацию в психологическом и коммуникативном контексте, применение дискурсивного и нарративного анализа, объективную организацию интервью, рефлексивный контроль и ответственное использование цифровых инструментов. Методологическую основу составили теоретический анализ, сравнительное изучение, систематизация и концептуальное моделирование. В результате систематизированы девять компонентов компетентности и поэтапный механизм их развития. Предложенный механизм включает диагностику профессиональных потребностей, исходную оценку, индивидуальный план развития, теоретическую подготовку, кейсы и симуляции, контролируемое использование инструментов обработки естественного языка, супервизию и повторную оценку. Модель имеет концептуально-методический характер и нуждается в дальнейшей эмпирической валидизации.

Abstract

The article aims to provide a theoretical rationale for the psycholinguistic competence of forensic psychologist-experts and to propose a development mechanism based on a competency-based approach. Psycholinguistic competence is understood as an integrated professional quality comprising the analysis of linguistic features of speech material, its interpretation within psychological and communicative contexts, the use of discourse and narrative analysis, objective interviewing, reflective monitoring, and responsible use of digital tools. The study draws on theoretical analysis, comparative review, systematization, and conceptual modeling. It systematizes nine components of competence and a staged mechanism for their development. The proposed mechanism includes diagnosing professional needs, baseline assessment, an individual development plan, theoretical preparation, case-based and simulation training, supervised use of natural language processing tools, supervision, and reassessment. The model is conceptual and methodological in nature; its effectiveness requires further empirical validation.

Kalit so'zlar: sud psixologiyasi, psixolog-ekspert, psixolingvistik kompetentlik, diskursiv tahlil, narrativ tahlil, kognitiv intervyu, metakognitiv nazorat, tabiiy tilni qayta ishlash, kasbiy refleksiya

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. American Psychological Association. (2020). Publication Manual of the American Psychological Association (7th ed.). Washington, DC: American Psychological Association.
  2. Baddeley, A. D., Eysenck, M. W., & Anderson, M. C. (2020). Memory (2nd ed.). London: Routledge.
  3. Baddeley, A. (2003). Working memory and language: An overview. Journal of Communication Disorders, 36(3), 189–208. https://doi.org/10.1016/S0021-9924(03)00019-4
  4. Brown, G., & Yule, G. (1983). Discourse Analysis. Cambridge: Cambridge University Press.
  5. Coulthard, M., Johnson, A., & Wright, D. (2017). An Introduction to Forensic Linguistics: Language in Evidence (2nd ed.). London; New York: Routledge.
  6. Fisher, R. P., & Geiselman, R. E. (1992). Memory-Enhancing Techniques for Investigative Interviewing: The Cognitive Interview. Springfield, IL: Charles C Thomas.
  7. Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive-developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911.
  8. Heilbrun, K., Marczyk, G., & DeMatteo, D. (2002). Forensic Mental Health Assessment: A Casebook. New York: Oxford University Press.
  9. Kassin, S. M., Drizin, S. A., Grisso, T., Gudjonsson, G. H., Leo, R. A., & Redlich, A. D. (2010). Police-induced confessions: Risk factors and recommendations. Law and Human Behavior, 34, 3–38.
  10. McMenamin, G. R. (2002). Forensic Linguistics: Advances in Forensic Stylistics. Boca Raton: CRC Press.
  11. Osgood, C. E., Suci, G. J., & Tannenbaum, P. H. (1957). The Measurement of Meaning. Urbana: University of Illinois Press.
  12. Pennebaker, J. W. (2011). The Secret Life of Pronouns: What Our Words Say About Us. New York: Bloomsbury Press.
  13. Shuy, R. W. (1993). Language Crimes: The Use and Abuse of Language Evidence in the Courtroom. Oxford: Blackwell.
  14. Tiersma, P. M., & Solan, L. M. (Eds.). (2012). The Oxford Handbook of Language and Law. Oxford: Oxford University Press.
  15. van Dijk, T. A. (2014). Discourse and Knowledge: A Sociocognitive Approach. Cambridge: Cambridge University Press.
  16. Vrij, A. (2008). Detecting Lies and Deceit: Pitfalls and Opportunities (2nd ed.). Chichester: Wiley.