7-tom, 2-son, b. 163–166, Nashr: 2026-08-11

STRUCTURAL, COGNITIVE, AND DISCURSIVE CHARACTERISTICS OF THE GEOLOGICAL TERMINOSYSTEM

СТРУКТУРНЫЕ, КОГНИТИВНЫЕ И ДИСКУРСИВНЫЕ ХАРАКТЕРИСТИКИ ГЕОЛОГИЧЕСКОЙ ТЕРМИНОСИСТЕМЫ

GEOLOGIK TERMINOSISTEMANING TARKIBIY, KOGNITIV VA DISKURSIV XUSUSIYATLARI

  • Nazarov Utkirbek Allamberdiyevich — Nukus State Technical University, 74 A. Dosnazarov Street, Nukus 230103, Republic of Karakalpakstan, Uzbekistan, https://orcid.org/0009-0001-5645-2896

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Mazkur maqolada geologik terminotizimning lingvistik, kognitiv va diskursiv xususiyatlari hamda uning ilmiy diskursdagi funksional o‘rni tadqiq etiladi. Zamonaviy lingvistik paradigmalar nuqtayi nazaridan terminologik tizim shunchaki ixtiyoriy nomlar yig‘indisi emas, balki muayyan fan sohasining konseptual tuzilishini aks ettiruvchi yuksak darajada tartiblashgan semiotik-kognitiv tarmoq sifatida baholanadi. Ushbu tadqiqotda terminologiya fanining klassik struktural modellardan hozirgi kognitiv-diskursiv yondashuvlargacha bo‘lgan taraqqiyotini kuzatish orqali geologik terminlarning semantik aniqlikka va tizimli tartibga qanday erishishi tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada geologik leksikaning milliy tillarda shakllanishi va me’yorlashuvi, xususan, o‘zbek va qoraqalpoq tilshunosligida kuzatiladigan strukturaviy-semantik salohiyat hamda leksikografik barqarorlashuv masalalari o‘rganiladi. Tahlil natijalari ko‘p jildli akademik lug‘atlarning soha terminlarini tilning ichki qonuniyatlari va xalqaro standartlarga muvofiq standartlashtirishdagi asosiy vosita ekanini ko‘rsatadi.

Аннотация

В настоящей статье исследуются лингвистические, когнитивные и дискурсивные характеристики геологической терминосистемы и ее функциональная роль в научном дискурсе. В контексте современных лингвистических парадигм терминосистема рассматривается не как произвольная номенклатура, а как высокоорганизованная семиотико-когнитивная сеть, отражающая концептуальную архитектуру научной дисциплины. Прослеживая развитие терминоведения от классических структурных моделей до современных когнитивно-дискурсивных подходов, автор анализирует, каким образом геологические термины достигают семантической точности и системной организации. В статье также исследуются процессы формирования и нормализации геологической лексики в национальных языках, при этом особое внимание уделяется структурно-семантическому потенциалу и лексикографической фиксации на материале узбекского и каракалпакского языкознания. В ходе анализа подчеркивается роль многотомных академических словарей как ключевых инструментов стандартизации отраслевых терминов в соответствии с внутренними законами языка и международными нормами.

Abstract

This paper investigates the linguistic, cognitive, and discursive characteristics of the geological terminosystem and its functional role within scientific discourse. In the context of modern linguistic paradigms, a terminological system is evaluated not merely as an arbitrary nomenclature, but as a highly structured, semiotic-cognitive network that reflects the conceptual architecture of a scientific discipline. By tracing the development of terminology science from classical structural models to contemporary cognitive-discursive frameworks, this study analyzes how geological terms achieve semantic precision and systematic organization. Furthermore, the article explores the formation and normalization of geological vocabulary within national languages, focusing specifically on the structural-semantic potential and lexicographical stabilization observed in Uzbek and Karakalpak linguistics. The analysis underlines the role of the multi-volume academic dictionaries as key tools for standardizing domain-specific terms in accordance with internal language laws and international standards.

Kalit so'zlar: geologik terminotizim, ilmiy diskurs, kognitiv lingvistika, so‘z yasalish salohiyati, leksikografiya, qoraqalpoq tilshunosligi, o‘zbek tilshunosligi, standartlashtirish

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Арутюнова Н. Д. Дискурс // Лингвистический энциклопедический словарь. – М. : Сов. энциклопедия, 1990. – С. 136–137.
  2. Бахтиярова Д. А. Отраслевая терминология в узбекском языкознании: когнитивно-семантический аспект. – Ташкент : Фан, 2014. – 208 с.
  3. Бердимуратов Э. Лексикология современного каракалпакского языка. – Нукус : Каракалпакстан, 1968. – 320 с.
  4. Толковый словарь каракалпакского языка. Т. 1. – Нукус : Илим, 2023. – 856 с.
  5. Герд А. С. Проблемы формирования и унификации научной терминологии. – Л. : Изд-во ЛГУ, 1980. – 112 с.
  6. Гринев-Гриневич С. В. Терминоведение. – М. : Академия, 2008. – 304 с.
  7. Жамолхонов Х. Современный литературный узбекский язык. – Ташкент : Талқин, 2005. – 272 с.
  8. Лейчик В. М. Терминоведение: предмет, методы, структура. – М. : КомКнига, 2006. – 256 с.
  9. Лотте Д. С. Основы построения научно-технической терминологии. – М. : Изд-во АН СССР, 1961. – 158 с.
  10. Маматов А. Э. Понятие поля в языковой системе и когнитивной лингвистике. – Ташкент : Фан, 2014. – 192 с.
  11. Манерко Л. А. Научный текст и термин в когнитивно-коммуникативном аспекте // Вестник Московского университета. Серия 9. Филология. – 2000. – № 1. – С. 104–116.
  12. Косжанов М. Проблемы развития терминологии каракалпакского языка. – Нукус : Билим, 2012. – 184 с.
  13. Раҳматуллаев Ш. Современный литературный узбекский язык. – Ташкент : Университет, 2006. – 368 с.
  14. Реформатский А. А. Введение в языковедение. – М. : Аспект Пресс, 1996. – 536 с.
  15. Суперанская А. В., Подольская Н. В., Васильева Н. В. Общая терминология: вопросы терминологической деятельности. – М. : ЛКИ, 2008. – 248 с.
  16. Татаринов В. А. Теория терминоведения. Т. 1 : Теория термина: история и современное состояние. – М. : Московский лицей, 1996. – 311 с.