10-tom, 1-son, b. 351–358, Nashr: 2026-10-12
SPORTCHILARNING MUSOBAQAOLDI PSIXOEMOTSIONAL BARQARORLIGI VA TAKTIK QAROR QABUL QILISHINING PSIXOLOGIK ASOSLARI
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ПРЕДСОРЕВНОВАТЕЛЬНОЙ ПСИХОЭМОЦИОНАЛЬНОЙ УСТОЙЧИВОСТИ СПОРТСМЕНОВ И ПРИНЯТИЯ ТАКТИЧЕСКИХ РЕШЕНИЙ
PSYCHOLOGICAL FOUNDATIONS OF ATHLETES’ PRE-COMPETITION PSYCHOEMOTIONAL STABILITY AND TACTICAL DECISION-MAKING
- Nazarov Davron Baxtiyor o‘g‘li — Alfraganus universiteti “Pedagogika va psixologiya” kafedrasi katta o‘qituvchisi, psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), Oʻzbekiston Respublikasi, Toshkent sh. · ORCID: 0009-0000-7488-0707
Annotatsiya
Mazkur maqolada sportchilarning musobaqaoldi psixoemotsional barqarorligi va taktik qaror qabul qilish jarayonlarining psixologik asoslari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. Sportchilarning ruhiy zo‘riqishini boshqarish, diqqat barqarorligini saqlash, optimal psixologik faollikni shakllantirish hamda musobaqa sharoitida samarali taktik qarorlar qabul qilishga ta’sir etuvchi omillar o‘rganilgan. Tadqiqot doirasida yettita metodik yo‘nalish bo‘yicha 21 ta psixologik mashq tizimlashtirilib, ularning funksional xususiyatlari va qo‘llanish imkoniyatlari qiyosiy tahlil qilingan. Tahlil asosida psixologik tayyorgarlik vositalarini ruhiy zo‘riqishni tartibga solish, optimal psixologik faollik va taktik hamkorlikni shakllantirish hamda psixofiziologik tiklanishni qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan uchta tarkibiy qism bo‘yicha tasniflash taklif etilgan. Olingan nazariy xulosalar sportchilarning individual psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda musobaqaoldi tayyorgarligini takomillashtirishga ilmiy-uslubiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Аннотация
В статье представлен научно-теоретический анализ психологических основ предсоревновательной психоэмоциональной устойчивости спортсменов и процессов принятия тактических решений. Рассмотрены факторы, влияющие на регуляцию психического напряжения, устойчивость внимания, формирование оптимальной психологической активности и принятие эффективных тактических решений в условиях соревнований. В рамках исследования систематизировано 21 психологическое упражнение по семи методическим направлениям, проведён сравнительный анализ их функциональных особенностей и возможностей применения. На основе анализа предложена классификация средств психологической подготовки по трём функциональным компонентам: регуляция психического напряжения, формирование оптимальной психологической активности и тактического взаимодействия, а также поддержание психофизиологического восстановления. Полученные теоретические выводы служат научно-методической основой совершенствования предсоревновательной подготовки с учётом индивидуальных психологических особенностей спортсменов.
Abstract
This article presents a theoretical analysis of the psychological foundations of athletes' pre-competition psychoemotional stability and tactical decision-making processes. It examines factors associated with the regulation of psychological stress, attentional stability, optimal psychological activation, and effective tactical decision-making under competitive conditions. Within the study, 21 psychological exercises were systematically organized into seven methodological categories, and their functional characteristics and potential applications were comparatively analyzed. Based on this analysis, a classification of psychological preparation methods into three functional components is proposed: regulation of psychological stress, development of optimal psychological activation and tactical cooperation, and support for psychophysiological recovery. The theoretical findings provide a scientific and methodological basis for improving pre-competition psychological preparation while considering athletes' individual psychological characteristics.
Kalit so'zlar: sportchilar, musobaqaoldi tayyorgarlik, psixoemotsional barqarorlik, taktik qaror qabul qilish, ruhiy zo‘riqish, psixoregulyatsiya, diqqat barqarorligi, autogen mashqlar, psixologik tayyorgarlik, psixofiziologik tiklanish
Foydalanilgan adabiyotlar
- Beilock S.L., Carr T.H. On the Fragility of Skilled Performance: What Governs Choking Under Pressure? // Journal of Experimental Psychology: General. – 2001. – Vol. 130, № 4. – P. 701–725. DOI: 10.1037/0096-3445.130.4.701.
- Vealey R.S. Conceptualization of Sport-Confidence and Competitive Orientation: Preliminary Investigation and Instrument Development // Journal of Sport Psychology. – 1986. – Vol. 8, № 3. – P. 221–246. DOI: 10.1123/jsp.8.3.221.
- Gould D., Dieffenbach K., Moffett A. Psychological Characteristics and Their Development in Olympic Champions // Journal of Applied Sport Psychology. – 2002. – Vol. 14, № 3. – P. 172–204. DOI: 10.1080/10413200290103482.
- Tanaka Y., Sekiya H. The Relationships between Psychological/Physiological Changes and Behavioral/Performance Changes of a Golf Putting Task under Pressure // International Journal of Sport and Health Science. – 2010. – Vol. 8. – P. 83–94. DOI: 10.5432/ijshs.20100006.
- Murayama T., Sekiya H. Factors Related to Choking under Pressure in Sports and the Relationships among Them // Japan Journal of Physical Education, Health and Sport Sciences. – 2012. – Vol. 57, № 2. – P. 595–611. DOI: 10.5432/jjpehss.12025.
- Yamaguchi T., Takagi S., Hori H. et al. Psychometric Properties, Validation, and Reliability of the Japanese Version of the Sport Anxiety Scale-2 for University Student Athletes // Frontiers in Psychology. – 2025. – Vol. 16. – Article 1713901. DOI: 10.3389/fpsyg.2025.1713901.
- Пуни А.Ц. Психологическая подготовка к соревнованиям в спорте. – Москва: Физкультура и спорт, 1969. – 88 с.
- Гирфатова А.Р., Дмитриева А.В. Психологические аспекты предстартовых состояний спортсменов подросткового возраста и их влияние на спортивную результативность // International Journal of Medicine and Psychology. – 2025. – Т. 8, № 7. – С. 244–250.
- Быков А.В. Психологическая подготовка как системообразующий фактор соревновательной надежности в командных игровых видах спорта // Modern Humanities Success. – 2026. – № 6. – С. 208–214. DOI: 10.58224/2618-7175-2026-6-208-214.
- G‘apparov Z.G. Sport psixologiyasi: darslik. – Toshkent: Mehridaryo, 2020. – 397 b.
- Abdumadjidova D.R. Sport yutuqlariga erishishning samaradorligini oshirishda sportchilarning psixologik tayyorgarligi mexanizmlarini ishlab chiqish. DSc dissertatsiyasi mavzusi. – O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasining rasmiy himoya e’loni. Ro‘yxat raqami: B2022.1.DSc/R54. https://www.oak.uz/pages/22811.
- Allayarov D.R. Sportchi talabalar musobaqa oldi tayyorgarlik jarayonlaridagi emotsional holatlarining psixologik xususiyatlari. Psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi mavzusi. – O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasining rasmiy himoya e’loni. Ro‘yxat raqami: B2024.4.PhD/P1096. https://www.oak.uz/pages/22212.
- Mamadiyorov A. Musobaqa oldidan sportchilarning umumiy psixologik holatini aniqlash usullari // Research Focus International Scientific Journal. – 2026. – Vol. 5, № 5. – B. 109–113. DOI: 10.66073/researchfocus.v5i5.2258.
- Qarshiyev A. Osiyo o‘yinlari kundaligi. Bir kunda 4 ta oltin qo‘lga kiritildi // Kun.uz. – 2026-yil 2-oktabr. https://kun.uz/news/2026/10/02/osiyo-oyinlari-kundaligi-bir-kunda-4-ta-oltin-qolga-kiritildi.
- Горбунов Г.Д. Психопедагогика спорта: учебное пособие. – 4-е изд., испр. и доп. – Москва: Советский спорт, 2012. – 312 с.
- Малкин В.Р., Рогалева Л.Н. Психотехнологии в спорте: учебное пособие. – Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2013. – 96 с.
- Барчукова Г.В., Романина Е.В. Психологическая подготовка спортсменов индивидуально-игровых видов спорта: учебное пособие. – Москва: Советский спорт, 2024. – 135 с.
- Щербатых Ю.В. Психология стресса и методы коррекции: учебное пособие. – 3-е изд. – Санкт-Петербург: Питер, 2024. – 432 с.