10-tom, 2-son, b. 257–261, Nashr: 2026-10-24
SINERGETIK YONDASHUV ASOSIDA BADIIY ASAR TALQININI RIVOJLANTIRISHDA REFLEKSIV MULOQOTNING METODIK IMKONIYATLARI
МЕТОДИЧЕСКИЕ ВОЗМОЖНОСТИ РЕФЛЕКСИВНОГО ДИАЛОГА В РАЗВИТИИ ИНТЕРПРЕТАЦИИ ХУДОЖЕСТВЕННОГО ПРОИЗВЕДЕНИЯ НА ОСНОВЕ СИНЕРГЕТИЧЕСКОГО ПОДХОДА
METHODOLOGICAL POSSIBILITIES OF REFLECTIVE DIALOGUE IN DEVELOPING LITERARY WORK INTERPRETATION BASED ON THE SYNERGETIC APPROACH
- Abdullayeva Feruza Nurillayevna — Buxoro davlat pedagogika instuti Boshlangʻich ta’lim kafedrasi professori, PhD. · ORCID: 0009-0001-2629-9077
DOI: 10.67780/buxoro-xalqaro-universiteti-ilmiy-axborotnomasi.2026.e907d40f
Annotatsiya
Maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining badiiy asarni anglash va talqin qilish faoliyatini refleksiv muloqot orqali rivojlantirishning metodik imkoniyatlari yoritiladi. Tadqiqotning nazariy asosi sinergetik yondashuvning o‘zaro ta’sir, qayta aloqa va moslashuvchanlik g‘oyalari bilan dialogik ta’lim, matnga asoslangan talqin hamda metakognitiv nazorat haqidagi qarashlarning qiyosiy tahliliga tayangan. «Sehrli qalam», «Tabiat zanjiri», «Arining qasosi» va «Yerga chizilgan rasm» kabi 1–4-sinf «O‘qish savodxonligi» darsliklarida uchraydigan asarlar metodik tahlil materiali sifatida tanlandi. Asosiy e’tibor darsdagi oddiy savol-javobni o‘quvchi dastlabki fikrini dalil bilan asoslaydigan, boshqa talqin bilan qiyoslaydigan va o‘z xulosasini mustaqil aniqlashtiradigan mazmunli muloqotga aylantirish shartlariga qaratiladi. Tahlilda o‘qituvchining yo‘naltiruvchi savoli, yoshga mos pedagogik yordam va badiiy matnning janriy tabiati o‘zaro bog‘liq didaktik omillar sifatida talqin etiladi. Maqolaning ilmiy-amaliy ahamiyati refleksiyani dars yakunidagi umumiy taassurot bildirishdan farqlab, uni dalillangan talqinni shakllantirishga xizmat qiluvchi o‘qish amali sifatida asoslashidadir. Berilgan xulosalar nazariy-metodik tahlilga tegishli bo‘lib, sinovdan o‘tgan samaradorlik natijalari sifatida ko‘rsatilmaydi. Bunday muloqotda o‘quvchining oldingi qarashi saqlanib qolishi ham mumkin; asosiy mezon uni tasdiqlovchi matniy dalilning aniqligi va nutqiy izohning izchilligidir. Каlit soʻzlar: sinergetik yondashuv; refleksiv muloqot; badiiy talqin; boshlang‘ich ta’lim; qayta aloqa; pedagogik yordam; o‘qish savodxonligi.
Аннотация
В статье рассматриваются методические возможности развития интерпретации художественного произведения у младших школьников посредством рефлексивного диалога. Теоретической основой служит сопоставление идей взаимодействия, обратной связи и гибкости, связанных с синергетическим подходом, с исследованиями диалогического обучения, аргументированного литературного чтения и метакогнитивного контроля. Материалом качественного методического анализа выступают произведения «Sehrli qalam», «Tabiat zanjiri», «Arining qasosi» и «Yerga chizilgan rasm», представленные в учебниках по читательской грамотности для начальных классов. Особое внимание уделяется условиям перехода от обычного обмена ответами к содержательной беседе, в ходе которой ребёнок обосновывает первоначальную мысль, сопоставляет её с иной интерпретацией и самостоятельно уточняет вывод. Направляющие вопросы учителя, возрастная педагогическая поддержка и жанровое своеобразие литературного произведения рассматриваются как взаимосвязанные дидактические факторы. Практическая значимость работы состоит в обосновании рефлексии как читательского действия, обеспечивающего текстовую аргументацию, а не только выражение впечатлений в конце урока. Статья содержит теоретико-методические выводы и не утверждает, что эффективность предложенных решений подтверждена экспериментально. При этом изменение позиции учащегося не считается обязательным признаком развития: существенны точность текстового обоснования и последовательность самостоятельного объяснения.
Abstract
This article explores how reflective classroom dialogue may support young learners in interpreting literary texts. Its theoretical foundation compares the synergetic ideas of interaction, feedback and adaptability with scholarship on dialogic instruction, evidence-based reading, and metacognitive monitoring. A qualitative methodological examination draws on the literary works Sehrli qalam, Tabiat zanjiri, Arining qasosi, and Yerga chizilgan rasm from Uzbek primary-school reading literacy textbooks. The discussion focuses on transforming ordinary question-and-answer routines into meaningful exchanges in which pupils justify their initial interpretations, encounter alternative readings, and independently refine their conclusions. Teacher questioning, age-appropriate support, and the distinctive narrative or poetic features of each text are treated as interdependent didactic factors. Rather than equating cooperation with improved comprehension, the article identifies textual evidence and the quality of the learner’s final explanation as the crucial elements of reflective dialogue. Its practical contribution is to clarify reflection as an integral reading activity rather than a generic expression of feelings at the end of a lesson. The findings are conceptual and qualitative and should not be construed as experimentally verified gains in learning outcomes.
Foydalanilgan adabiyotlar
- O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 23-sentabrdagi O‘RQ-637-son «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 24.09.2020-y. Elektron manba: dcd.tma.uz (O‘RQ-637).
- Qosimova K., Matchonov S., G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Sariev Sh. Ona tili o‘qitish metodikasi. –T.: Bayoz, 2022. – 304 b.
- Nurillayevna A. F. Teaching Scientific Popular Articles in Mother Nili and Reading Literacy Courses //European journal of innovation in nonformal education. – 2022. – Т. 2. – №. 3. – С. 47-50.
- Abdullayeva F. Methodological possibilities of organization of primary school technology lessons with pedagogical technologies //центр научных публикаций (buxdu. uz). – 2021. – Т. 8. – №. 8.
- Palincsar A. S., Brown A. L. Reciprocal Teaching of Comprehension-Fostering and Comprehension-Monitoring Activities. Cognition and Instruction. 1984. Vol. 1, no. 2. P. 117–175. https://doi.org/10.1207/s1532690xci0102_1
- Black P., Wiliam D. Assessment and Classroom Learning. Assessment in Education: Principles, Policy & Practice. 1998. Vol. 5, no. 1. P. 7–74. https://doi.org/10.1080/0969595980050102
- Aydarova U. B. O‘qish savodxonligi. 2-sinf, II qism. Toshkent: Novda Edutainment, 2023.
- Aydarova U. B., Azizova N. K., Toirova M. E. O‘qish savodxonligi. 3-sinf, III qism. Toshkent: Novda Edutainment, 2023.
- Aydarova U. B., Azizova N. K., Toirova M. E. O‘qish savodxonligi. 4-sinf, I qism. Toshkent: Novda Edutainment, 2023.
- Aydarova U. B., Azizova N. K. O‘qish savodxonligi. 4-sinf, III qism. Toshkent: Novda Edutainment, 2023.
- Aydarova U. B., Azizova N. K. O‘qish savodxonligi. 4-sinf, IV qism. Toshkent: Novda Edutainment, 2023.
- Mullis I. V. S., Martin M. O. (eds.). PIRLS 2021 Assessment Frameworks. TIMSS & PIRLS International Study Center, Boston College, 2019.