11-tom, 1-son, b. 411–416, Nashr: 2026-11-14

RAQAMLI TA’LIM MUHITIDA TALABALARNING AXLOQIY KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK MEXANIZMLARI

ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ МЕХАНИЗМЫ ФОРМИРОВАНИЯ ЭТИЧЕСКИХ НАВЫКОВ СТУДЕНТОВ В ЦИФРОВОЙ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ СРЕДЕ

PEDAGOGICAL MECHANISMS OF FORMING STUDENTS' ETHICAL SKILLS IN A DIGITAL EDUCATIONAL ENVIRONMENT

  • Xudayberdiyeva Xuriyat Karimberdiyevna — Qarshi iqtisodiyot va pedagogika universiteti Pedagogika kafedrasi professori

DOI: 10.67780/buxoro-xalqaro-universiteti-ilmiy-axborotnomasi.2026.89ab26db

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Mazkur maqolada raqamli ta’lim muhitida talabalarning axloqiy ko‘nikmalarini shakllantirishning pedagogik mexanizmlari nazariy va amaliy jihatdan tadqiq etilgan. Raqamli texnologiyalarning oliy ta’lim jarayoniga jadal integratsiyalashuvi sharoitida talabalarning axborotdan mas’uliyatli foydalanishi, akademik halollik tamoyillariga rioya qilishi, raqamli muloqot madaniyatini egallashi, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilishi, mualliflik huquqini hurmat qilishi va raqamli muhitda mas’uliyatli axloqiy qarorlar qabul qilishi muhim pedagogik vazifa sifatida asoslangan. Tadqiqotda axloqiy ko‘nikmalarni shakllantirishning kognitiv, aksiologik-motivatsion, xulq-atvoriy-amaliy va refleksiv komponentlari aniqlashtirildi. Ularni rivojlantirishga xizmat qiluvchi diagnostik, shakllantiruvchi va nazorat-baholash bosqichlari asosida pedagogik mexanizm ishlab chiqildi. Raqamli keyslar, muammoli vaziyatlar, virtual munozaralar, loyihaviy topshiriqlar, elektron portfolio, refleksiv mashg‘ulotlar va hamkorlikka asoslangan interaktiv metodlardan foydalanish imkoniyatlari yoritildi. Tajriba-sinov natijalari tajriba guruhida axloqiy ko‘nikmalar ko‘rsatkichlarining nazorat guruhiga nisbatan yuqoriroq dinamikada o‘zgarganini ko‘rsatdi. Tadqiqot natijalari raqamli ta’lim muhitini axloqiy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirish va mas’uliyatli talaba shaxsini shakllantirish uchun metodik asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.

Аннотация

В данной статье рассматриваются теоретические и практические аспекты педагогических механизмов формирования этических навыков студентов в цифровой образовательной среде. В контексте быстрой интеграции цифровых технологий в процесс высшего образования важной педагогической задачей для студентов становится ответственное использование информации, соблюдение принципов академической честности, освоение культуры цифровой коммуникации, защита персональных данных, уважение авторских прав и принятие ответственных этических решений в цифровой среде. В исследовании были выявлены когнитивные, аксиологическо-мотивационные, поведенческо-практические и рефлексивные компоненты формирования этических навыков. Разработан педагогический механизм, основанный на диагностическом, формирующем и контрольно-оценочном этапах, способствующих их развитию. Подчеркнуты возможности использования цифровых кейсов, проблемных ситуаций, виртуальных дискуссий, проектных заданий, электронных портфолио, рефлексивных упражнений и интерактивных методов, основанных на сотрудничестве. Результаты эксперимента показали, что показатели этических навыков в экспериментальной группе изменялись с большей динамикой по сравнению с контрольной группой. Результаты исследования могут служить методологической основой для гармонизации цифровой образовательной среды с этическими ценностями и формирования ответственной личности студента.

Abstract

This article studies the theoretical and practical aspects of the pedagogical mechanisms for the formation of students' ethical skills in a digital educational environment. In the context of the rapid integration of digital technologies into the higher education process, it is considered an important pedagogical task for students to use information responsibly, adhere to the principles of academic honesty, master the culture of digital communication, protect personal data, respect copyright, and make responsible ethical decisions in a digital environment. The study identified the cognitive, axiological-motivational, behavioral-practical, and reflexive components of the formation of ethical skills. A pedagogical mechanism was developed based on the diagnostic, formative, and control-evaluation stages that serve their development. The possibilities of using digital cases, problem situations, virtual discussions, project assignments, electronic portfolios, reflective exercises and interactive methods based on collaboration were highlighted. The results of the experiment showed that the indicators of ethical skills in the experimental group changed at a higher dynamics compared to the control group. The results of the study can serve as a methodological basis for harmonizing the digital educational environment with ethical values and forming a responsible student personality.

Kalit so'zlar: raqamli ta’lim, axloqiy ko‘nikmalar, talaba, raqamli muhit, raqamli fuqarolik, axloqiy kompetentlik, akademik halollik, raqamli etika, axborot madaniyati, pedagogik mexanizm, raqamli pedagogika, refleksiya, interaktiv ta’lim, mas’uliyatli xulq-atvor

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. O‘zbekiston Respublikasi. Ta’lim to‘g‘risidagi Qonun. O‘RQ-637-son, 23.09.2020.
  2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida. PF-4947-son Farmon, 07.02.2017.
  3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Raqamli O‘zbekiston — 2030 strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida. PF-6079-son Farmon, 05.10.2020.
  4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. O‘zbekiston — 2030 strategiyasi to‘g‘risida. PF-158-son Farmon, 11.09.2023.
  5. Azizxo‘jayeva N.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. Toshkent: Fan va texnologiya, 2006.
  6. Biesta G. Good Education in an Age of Measurement: Ethics, Politics, Democracy. London: Routledge, 2010.
  7. Council of Europe. Digital Citizenship Education: Trainers’ Pack. Strasbourg: Council of Europe, 2020.
  8. Dewey J. Democracy and Education. New York: Macmillan, 1916.
  9. Floridi L. The Ethics of Information. Oxford: Oxford University Press, 2013.
  10. Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. Boston: Center for Curriculum Redesign, 2019.
  11. Ishmuhamedov R.J., Abduqodirov A.A., Pardaev A. Ta’limda innovatsion texnologiyalar. Toshkent: Iste’dod, 2008.
  12. Redecker C. European Framework for the Digital Competence of Educators: DigCompEdu. Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2017.
  13. Richardson J., Milovidov E. Digital Citizenship Education Handbook: Being Online, Well-being Online, Rights Online. Strasbourg: Council of Europe, 2022.
  14. Selwyn N. Education and Technology: Key Issues and Debates. 2nd ed. London: Bloomsbury Academic, 2017.
  15. Tolipov O‘.Q., Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy asoslari. Toshkent.
  16. Vygotsky L.S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978.
  17. Yo‘ldoshev J.G‘., Usmonov S.A. Pedagogik texnologiya asoslari. Toshkent: O‘qituvchi, 2004.