7-tom, 2-son, b. 39–46, Nashr: 2026-08-11

PSIXOLOGIK TESTLARDA LIKERT TIPIDAGI SHKALALARNING PSIXOMETRIK XUSUSIYATLARI VA DIAGNOSTIK IMKONIYATLARINI BAHOLASH (DBQ, DAS VA SCL-90 METODIKALARI MISOLIDA)

ОЦЕНКА ПСИХОМЕТРИЧЕСКИХ ХАРАКТЕРИСТИК И ДИАГНОСТИЧЕСКИХ ВОЗМОЖНОСТЕЙ ШКАЛ ТИПА ЛАЙКЕРТА В ПСИХОЛОГИЧЕСКИХ ТЕСТАХ (НА ПРИМЕРЕ МЕТОДИК DBQ, DAS И SCL-90)

ASSESSMENT OF THE PSYCHOMETRIC PROPERTIES AND DIAGNOSTIC CAPABILITIES OF LIKERT-TYPE SCALES IN PSYCHOLOGICAL TESTS (USING THE DBQ, DAS, AND SCL-90 INSTRUMENTS AS EXAMPLES)

  • Usmonov Rahim Raxmonovich — Farg‘ona davlat universiteti o‘qituvchisi

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Mazkur maqolada psixologik testlarda qo‘llaniladigan Likert tipidagi shkalalarning psixometrik xususiyatlari hamda diagnostik imkoniyatlari Driver Behaviour Questionnaire (DBQ), Driving Anger Scale (DAS) va Symptom Checklist-90 (SCL-90) metodikalari misolida tahlil qilingan. Tadqiqotda 527 nafar transport vositalari haydovchilari ishtirok etgan bo‘lib, empirik ma’lumotlarga deskriptiv va inferensial statistik usullar yordamida ishlov berilgan. Likert tipidagi javob formatining turli psixologik konstruktlarni baholashdagi universalligi, individual tafovutlarni aniqlash sezgirligi, guruhlararo statistik farqlarni aniqlash imkoniyati hamda parametrik statistik tahlillarga mosligi baholangan. Olingan natijalar Likert tipidagi shkalalarning psixologik diagnostikada yuqori psixometrik ishonchlilik va diagnostik salohiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi. Tadqiqot natijalari psixologik testlarni ishlab chiqish, moslashtirish va validatsiya qilish jarayonlarini takomillashtirish hamda amaliy psixodiagnostik faoliyat samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.

Аннотация

В данной статье проанализированы психометрические свойства и диагностические возможности шкал типа Лайкерта на примере методик Driver Behaviour Questionnaire (DBQ), Driving Anger Scale (DAS) и Symptom Checklist-90 (SCL-90). В исследовании приняли участие 527 водителей транспортных средств, а обработка эмпирических данных осуществлялась с использованием методов описательной и инференциальной статистики. Оценены универсальность шкал Лайкерта при измерении различных психологических конструктов, их чувствительность к выявлению индивидуальных различий, способность обнаруживать статистически значимые межгрупповые различия, а также пригодность для применения параметрических методов статистического анализа. Полученные результаты свидетельствуют о высокой психометрической надежности и диагностическом потенциале шкал типа Лайкерта в современной психологической диагностике. Результаты исследования могут быть использованы при разработке, адаптации и валидизации психодиагностических методик, а также в практике психологической диагностики.

Abstract

This article examines the psychometric properties and diagnostic capabilities of Likert-type scales using the Driver Behaviour Questionnaire (DBQ), Driving Anger Scale (DAS), and Symptom Checklist-90 (SCL-90) as illustrative examples. The study involved 527 licensed drivers, and the empirical data were analyzed using descriptive and inferential statistical methods. The research evaluated the universality of Likert-type response formats for measuring different psychological constructs, their sensitivity in identifying individual differences, their ability to detect statistically significant group differences, and their suitability for parametric statistical analyses. The findings demonstrate that Likert-type scales possess high psychometric reliability and substantial diagnostic potential in psychological assessment. The results contribute to improving the development, adaptation, and validation of psychological tests and support the effective application of psychometric instruments in contemporary psychological diagnostics.

Kalit so'zlar: likert tipidagi shkala, psixometriya, psixologik diagnostika, psixologik testlar, DBQ, DAS, SCL-90, ishonchlilik, validlik, psixometrik xususiyatlar, diagnostik imkoniyatlar, statistik tahlil

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Likert R. A Technique for the Measurement of Attitudes / R. Likert // Archives of Psychology. – 1932. – Vol. 22, № 140. – P. 1–55.
  2. Thurstone L. L. The Measurement of Attitude / L. L. Thurstone, E. J. Chave. – Chicago : University of Chicago Press, 1929.
  3. Cronbach L. J. Coefficient Alpha and the Internal Structure of Tests / L. J. Cronbach // Psychometrika. – 1951. – Vol. 16, № 3. – P. 297–334.
  4. Lord F. M. Statistical Theories of Mental Test Scores / F. M. Lord, M. R. Novick. – Reading, MA : Addison-Wesley, 1968.
  5. Rasch G. Probabilistic Models for Some Intelligence and Attainment Tests / G. Rasch. – Chicago: University of Chicago Press, 1980.
  6. Messick S. Validity / S. Messick // Educational Measurement / Ed. by R. L. Linn. – New York : Macmillan, 1989. – P. 13–103.
  7. DeVellis R. F. Scale Development: Theory and Applications / R. F. DeVellis. – 4th ed. – Thousand Oaks: Sage Publications, 2017.
  8. Nunnally J. C. Psychometric Theory / J. C. Nunnally, I. H. Bernstein. – 3rd ed. – New York : McGraw-Hill, 1994.
  9. Kline P. The Handbook of Psychological Testing / P. Kline. – London : Routledge, 2000.
  10. Edwards A. L. Techniques of Attitude Scale Construction / A. L. Edwards. – New York : Appleton-Century-Crofts, 1957.
  11. Reason J. Errors and Violations on the Roads: A Real Distinction? / J. Reason [et al.] // Ergonomics. – 1990. – Vol. 33, № 10–11. – P. 1315–1332.
  12. Deffenbacher J. L. Development of a Driving Anger Scale / J. L. Deffenbacher [et al.] // Psychological Reports. – 1994. – Vol. 74. – P. 83–91.
  13. Derogatis L. R. SCL-90-R: Administration, Scoring and Procedures Manual / L. R. Derogatis. – Minneapolis : National Computer Systems, 1994.
  14. Andrich D. Rasch Models for Measurement / D. Andrich. – Newbury Park : Sage Publications, 1988.
  15. Wilson M. Constructing Measures / M. Wilson. – Mahwah : Routledge, 2005.
  16. Mair P. Modern Psychometrics with R / P. Mair. – Cham : Springer, 2018.
  17. Reise S. P. Handbook of Item Response Theory Modeling / S. P. Reise, D. A. Revicki. – New York: Routledge, 2015.
  18. Samejima F. Estimation of Latent Ability Using a Response Pattern of Graded Scores / F. Samejima // Psychometrika Monograph Supplement. – 1969. – № 17. – P. 1–97.
  19. Allen M. J. Introduction to Measurement Theory / M. J. Allen, W. M. Yen. – Long Grove : Waveland Press, 2002.
  20. Loehlin J. C. Latent Variable Models / J. C. Loehlin. – 4th ed. – Mahwah : Routledge, 2004.