10-tom, 1-son, b. 273–276, Nashr: 2026-10-08

O'ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA "VAQT" VA "MEHMON" KONSEPTLARINING LINGVOKULTUROLOGIK XUSUSIYATLARI

ЛИНГВОКУЛЬТУРОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ КОНЦЕПТОВ «ВРЕМЯ» И «ГОСТЬ» В УЗБЕКСКОМ И АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКАХ

LINGUOCULTURAL FEATURES OF THE CONCEPTS OF “TIME” AND “GUEST” IN THE UZBEK AND ENGLISH LANGUAGES

  • Ikromova Odina Akmaljon qizi — Andijon davlat chet tillari instituti talabasi · ORCID: ORCID iD: 0009-0006-4672-9819
  • Axunov Muqumjon Muhammadaminovich — Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Ushbu maqolada o‘zbek va ingliz tillaridagi “vaqt” va “mehmon” konseptlari lingvokulturologik jihatdan qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqot materiali sifatida izohli lug‘atlar, maqol va matallar hamda frazeologik birliklar olingan. Tahlil natijasida ingliz lingvomadaniyatida vaqt asosan “resurs” va “pul” sifatida, o‘zbek lingvomadaniyatida esa “ne’mat”, “fursat” va ijtimoiy-maishiy hodisalar bilan o‘lchanadigan birlik sifatida konseptuallashtirilishi aniqlandi. “Mehmon” konsepti o‘zbek tilida muqaddaslik va ulug‘lash g‘oyasi bilan, ingliz tilida esa shaxsiy hudud, taklif va vaqt chegarasi g‘oyasi bilan bog‘liqligi ko‘rsatildi. Ikki konsept o‘zaro kesishgan nuqtada - mehmondorchilik vaqtini idrok etishda - madaniyatlararo farq yaqqol namoyon bo‘ladi.

Аннотация

В статье проводится сопоставительный лингвокультурологический анализ концептов «время» и «гость» в узбекском и английском языках. Материалом исследования послужили толковые словари, пословицы, поговорки и фразеологические единицы. Установлено, что в английской лингвокультуре время концептуализируется преимущественно как «ресурс» и «деньги», а в узбекской - как «благо», «удобный случай» и единица, измеряемая бытовыми и социальными событиями. Концепт «гость» в узбекском языке связан с идеей святости и почитания, в английском - с идеями личного пространства, приглашения и временных границ визита. Межкультурное различие наиболее ярко проявляется на пересечении двух концептов - в восприятии времени гостеприимства.

Abstract

This article offers a comparative linguocultural analysis of the concepts “time” and “guest” in Uzbek and English. The data were drawn from explanatory dictionaries, proverbs, sayings and phraseological units. The analysis shows that English conceptualises time mainly as a “resource” and “money”, while Uzbek treats it as a “blessing”, an “opportunity” and a unit measured by everyday and social events. The concept “guest” is linked in Uzbek to sanctity and honour, and in English to personal space, invitation and the time limits of a visit. The cultural contrast is most visible where the two concepts meet - in how the duration of hospitality is perceived.

Kalit so'zlar: konsept, lingvokulturologiya, vaqt, mehmon, mehmondo‘stlik, konseptual metafora, maqol, frazeologizm, monoxron va polixron madaniyat

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Маслова В.А. Лингвокультурология: учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений. - М.: Академия, 2001. - 208 с.
  2. Степанов Ю.С. Константы: Словарь русской культуры. Опыт исследования. - М.: Языки русской культуры, 1997. - 824 с.
  3. Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. - Волгоград: Перемена, 2002. - 477 с.
  4. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. - Chicago: University of Chicago Press, 1980. - 242 p.
  5. Hall E.T. The Silent Language. - New York: Doubleday, 1959. - 240 p.
  6. Hofstede G. Culture’s Consequences: Comparing Values, Behaviors, Institutions and Organizations Across Nations. - 2nd ed. - Thousand Oaks: Sage Publications, 2001. - 596 p.
  7. Lewis R.D. When Cultures Collide: Leading Across Cultures. - 3rd ed. - Boston; London: Nicholas Brealey International, 2006. - 599 p.
  8. Wierzbicka A. Understanding Cultures through Their Key Words: English, Russian, Polish, German, and Japanese. - New York: Oxford University Press, 1997. - 317 p.
  9. Mahmudov N. Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab // O‘zbek tili va adabiyoti. - 2012. - № 5. - B. 3–16.
  10. O‘zbek tilining izohli lug‘ati: 5 jildli / tahrir hay’ati: A. Madvaliyev va boshq. - Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006–2008.
  11. Siefring J. (ed.) The Oxford Dictionary of Idioms. - 2nd ed. - Oxford: Oxford University Press, 2004. - 340 p.
  12. Shomaqsudov Sh., Shorahmedov Sh. Hikmatnoma: O‘zbek xalq maqollarining izohli lug‘ati. - Toshkent: O‘zbek sovet ensiklopediyasi bosh tahririyati, 1990. - 524 b.
  13. Mieder W. Proverbs: A Handbook. - Westport: Greenwood Press, 2004. - 304 p.
  14. Fox K. Watching the English: The Hidden Rules of English Behaviour. - London: Hodder & Stoughton, 2004. - 424 p.