10-tom, 2-son, b. 381–384, Nashr: 2026-10-27

O‘ZBEK TERMINOLOGIYASIDA O‘ZLASHMA TERMINLARNING SEMANTIK VA STRUKTUR XUSUSIYATLARI

СЕМАНТИЧЕСКИЕ И СТРУКТУРНЫЕ ОСОБЕННОСТИ ЗАИМСТВОВАННЫХ ТЕРМИНОВ В УЗБЕКСКОЙ ТЕРМИНОЛОГИИ

SEMANTIC AND STRUCTURAL FEATURES OF BORROWED TERMS IN UZBEK TERMINOLOGY

DOI: 10.67780/buxoro-xalqaro-universiteti-ilmiy-axborotnomasi.2026.59355114

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Mazkur maqolada o‘zbek terminologik tizimida qo‘llanayotgan o‘zlashma terminlarning semantik va struktur xususiyatlari lingvistik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. O‘zbek tili terminologiyasining shakllanishida arab, fors-tojik, rus va Yevropa tillaridan o‘zlashgan terminlarning o‘rni, ularning semantik moslashuvi hamda o‘zbek tilining morfologik tizimiga integratsiyalashuvi masalalari yoritiladi. Tadqiqotda o‘zlashma terminlar sodda, yasama, qo‘shma va ko‘p komponentli birliklar sifatida tasniflanib, ularning terminlashuv, semantik torayish, kengayish, metaforizatsiya va kalkalash jarayonlari bilan aloqasi ko‘rsatiladi. Shuningdek, terminlarning o‘zbek tilida affikslar yordamida yangi derivativ birliklar hosil qilish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari o‘zlashma terminlarni milliy terminologik tizimga moslashtirish, ularni standartlashtirish va izohli lug‘atlarda ilmiy asosda aks ettirish zarurligini ko‘rsatadi.

Аннотация

В данной статье анализируются семантические и структурные особенности заимствованных терминов, используемых в узбекской терминологической системе, с лингвистической точки зрения. Подчеркивается роль заимствованных терминов из арабского, персидско-таджикского, русского и европейских языков в формировании узбекской терминологии, их семантическая адаптация и интеграция в морфологическую систему узбекского языка. В исследовании заимствованные термины классифицируются как простые, искусственные, составные и многокомпонентные единицы, и показана их связь с процессами терминологизации, семантического сужения, расширения, метафоризации и деривации. Также анализируются возможности терминов узбекского языка для образования новых производных единиц с использованием аффиксов. Результаты исследования указывают на необходимость адаптации заимствованных терминов к национальной терминологической системе, их стандартизации и отражения в толковых словарях на научной основе.

Abstract

This article analyzes the semantic and structural characteristics of loan terms used in the Uzbek terminological system from a linguistic perspective. It examines the role of terms adopted from Arabic, Persian-Tajik, Russian, and European languages in the formation of Uzbek terminology, as well as issues regarding their semantic adaptation and integration into the Uzbek morphological system. The study classifies loan terms into simple, derived, compound, and multi-component units and demonstrates their relationship with processes such as terminologization, semantic narrowing and expansion, metaphorization, and calquing. Additionally, the potential for forming new derivative units from these terms using Uzbek affixes is analyzed. The research findings highlight the necessity of adapting loan terms to the national terminological system, standardizing them, and reflecting them on a scientific basis in explanatory dictionaries.

Kalit so'zlar: o‘zbek tili, terminologiya, o‘zlashma termin, semantika, terminlashuv, morfologiya, derivatsiya, kalkalash, standartlashtirish

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Gaziyeva M.M., Pirmatova D.U. O‘zbek terminologiyasining leksik-genetik xususiyatlari masalasi // Ta’lim va rivojlanish tahlili onlayn ilmiy jurnali. – 2023. – №5. – B. 230–236.
  2. Sager J.C. A Practical Course in Terminology Processing. – Amsterdam: John Benjamins, 1990. – 254 p.
  3. Hojiyev A. O‘zbek tili so‘z yasalishi tizimi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2007. – 168 b.
  4. Abdurahmanova N. Sun’iy intellekt terminlarining o‘zbek tilida semantik-struktur guruhlanishi // Ijtimoiy-gumanitar sohada ilmiy-innovatsion tadqiqotlar. – 2026.
  5. Fayziyeva A.S. O‘zbek tilida sun’iy intellekt terminlarining shakllanish manbalari va usullari // Qo‘qon DPI. Ilmiy xabarlar jurnali. – 2026. – №6. – B. 84–90.
  6. Tuychiyev S.A. O‘zbek tilidagi AKT terminlarining tuzilishi, termin yasalish usullari va o‘zlashma terminlar // O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti konferensiyalari. – 2026.
  7. Abdullayeva F. Ingliz, rus va o‘zbek tillarida semantik transformatsiya asosida yasalgan terminlarning struktur-semantik xususiyatlari // Qo‘qon universiteti xabarnomasi. – 2026.
  8. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi. Ilmiy nashrlarga qo‘yiladigan talablar. – Toshkent.
  9. O‘zbekiston tilini rivojlantirish jamg‘armasi. Kitob va lug‘atlar: O‘zbek tilining izohli lug‘ati va sohaviy lug‘atlar. – Toshkent, 2026.