9-tom, 1-son, b. 398–402, Nashr: 2026-09-19
O‘ZBEK LINGVOMADANIYATIDA “FAHM-FAROSAT” KONSEPTI: SEMANTIK-KONSEPTUAL VA ANTROPOTSENTRIK XUSUSIYATLAR
КОНЦЕПТ «FAHM-FAROSAT» В УЗБЕКСКОЙ ЛИНГВОКУЛЬТУРЕ: СЕМАНТИКО-КОНЦЕПТУАЛЬНЫЕ И АНТРОПОЦЕНТРИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ
THE CONCEPT OF “FAHM-FAROSAT” IN UZBEK LINGUOCULTURE: SEMANTIC-CONCEPTUAL AND ANTHROPOCENTRIC FEATURES
- Imomova Madinaxon Umarjonovna — Ingliz tili fani o‘qituvchisi UO‘K 811.512.133’37 · ORCID: 0009-0000-2763-5098
Annotatsiya
Ushbu maqolada o‘zbek lingvomadaniyatidagi fahm, farosat va fahm-farosat birliklarining semantik-konseptual hamda antropotsentrik xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi mazkur birliklarning o‘zaro semantik munosabatini aniqlash, juft fahm-farosatda semantik-funksional integratsiya xususiyatlarini ochish va ushbu birlik orqali baholanadigan insoniy sifatlarni tavsiflashdan iborat. Material sifatida o‘zbek va arab leksikografik manbalari, to‘rtta badiiy asardan sakkizta autentik kontekst hamda uchta zamonaviy o‘zbek diskursi namunasi olindi. Definitsion-leksikografik, komponent-semantik, kontekstual-diskursiv, lingvomadaniy-baholovchi va antropotsentrik tahlil usullari qo‘llandi. Natijalar fahmning anglash-idrok bilan barqaror bog‘liqligini, farosatda vaziyatga tegishli baho berish xususiyati kuchliroq namoyon bo‘lishini ko‘rsatdi. Sezgirlik, payqash va o‘rinli xulq kontekstual komponentlar ekani aniqlandi. Fahm-farosat juftligida semantik-funksional integratsiya tendensiyasi va anglash-baholash-munosabat zanjiriga asoslangan antropotsentrik model tavsiflandi.
Аннотация
В статье анализируются семантико-концептуальные и антропоцентрические особенности единиц fahm, farosat и fahm-farosat в узбекской лингвокультуре. Цель исследования состоит в выявлении семантических отношений между данными единицами, раскрытии семантико-функциональной интеграции в парном образовании fahm-farosat и описании человеческих качеств, оцениваемых посредством этой единицы. Материал включает узбекские и арабские лексикографические источники, восемь аутентичных контекстов из четырех художественных произведений и три образца современного узбекского дискурса. Применены дефиниционно-лексикографический, компонентно-семантический, контекстуально-дискурсивный, лингвокультурно-оценочный и антропоцентрический методы. Установлено, что fahm устойчиво связан с пониманием и восприятием, тогда как в семантике farosat более отчетливо проявляется способность к адекватной оценке ситуации. Чувствительность, наблюдательность и уместное поведение имеют контекстуальный характер. Для fahm-farosat выявлена тенденция семантико-функциональной интеграции и описана антропоцентрическая модель, основанная на связи понимания, оценки и отношения к ситуации.
Abstract
This article analyzes the semantic-conceptual and anthropocentric features of fahm, farosat, and fahm-farosat in Uzbek linguoculture. The study aims to identify the semantic relations among these units, explain semantic-functional integration in the paired form fahm-farosat, and describe the human qualities evaluated through it. The material comprises Uzbek and Arabic lexicographic sources, eight authentic contexts from four literary works, and three samples of contemporary Uzbek discourse. Definitional-lexicographic, component-semantic, contextual-discursive, linguocultural-evaluative, and anthropocentric methods were applied. The findings show that fahm is consistently associated with understanding and perception, whereas farosat more strongly activates the ability to make a contextually appropriate evaluation. Sensitivity, noticing, and appropriate behavior are context-dependent rather than obligatory components. The paired unit fahm-farosat displays a tendency toward semantic-functional integration, supporting an anthropocentric model based on understanding, evaluation, and context-sensitive response.
Kalit so'zlar: fahm, farosat, fahm-farosat, lingvomadaniy konsept, antropotsentrizm, semantik-funksional integratsiya, baholash, o‘zbek lingvomadaniyati
Foydalanilgan adabiyotlar
- Ashurova D.U., Galieva M.R. Cultural Linguistics: Main Issues, Trends and Tasks // Uzbekistan: Language and Culture. - 2019. - Vol. 2, No. 2. - P. 42-73.
- Воркачев С.Г. Методологические основания лингвоконцептологии // Теоретическая и прикладная лингвистика. - Вып. 3. - Воронеж, 2002. - С. 79-95.
- Апресян Ю.Д. Образ человека по данным языка: попытка системного описания // Вопросы языкознания. - 1995. - № 1. - С. 37-67.
- Hojiyev A., Nurmonov A., Zaynobiddinov S. va boshq. Hozirgi o‘zbek tili faol so‘zlarining izohli lug‘ati. - Toshkent: Sharq, 2001. - 336 b.
- Izoh.uz. “fahm”, “fahmlamoq”, “farosat”, “fahm-farosat” lug‘at maqolalari.
- Abdujabbarova F. “Fahm-farosat, aql” konsepti bilan bog‘liq leksemalarning lingvomadaniy tahlili // Tamaddun Nuri. - 2024. - 12(63). - B. 420-425.
- Majma‘ al-Lug‘a al-‘Arabiyya bi-l-Qāhira. Al-Mu‘jam al-Wasīṭ
- Lane E.W. An Arabic-English Lexicon. - London-Edinburgh: Williams and Norgate 1863-1893.
- Navoiy A. Hayrat ul-abror / nashrga tayyorlovchilar A. Qayumov, V. Rahmonov. - Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 2006. - 392 b.
- Qodiriy A. Mehrobdan chayon. - Toshkent: Yoshlar nashriyot uyi, 2019. - 328 b. ISBN 978-9943-5529-9-9.
- Qodirov P. Yulduzli tunlar. - Toshkent: Yoshlar nashriyot uyi, 2017. - 480 b. ISBN 978-9943-03-661-1.
- Qahhor A. Anor: qissa va hikoyalar. - Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 2012. - 200 b. ISBN 978-9943-03-381-8.
- Oyina.uz. Fahm-farosat. 13.11.2023. URL: https://oyina.uz/uz/teahause/2447
- Boboyev A. Arosatdagi farosat // Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi. 28.04.2025; Ma’naviy hayot, 2025, № 1.
- O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati. Nega vaqtdan baraka ketdi? 05.10.2020.