8-tom, 1-son, b. 87–93, Nashr: 2026-08-19

O‘QITUVCHILAR SHAXSIYATINING EKSTRAVERSIYA-INTROVERSIYA XUSUSIYATLARI VA ULARNING PEDAGOGIK FAOLIYATGA TA’SIRI

ОСОБЕННОСТИ ЭКСТРАВЕРСИИ-ИНТРОВЕРСИИ ЛИЧНОСТИ УЧИТЕЛЕЙ И ИХ ВЛИЯНИЕ НА ПЕДАГОГИЧЕСКУЮ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ

THE EXTRAVERSION–INTROVERSION CHARACTERISTICS OF TEACHERS’ PERSONALITY AND THEIR IMPACT ON PEDAGOGICAL ACTIVITY

  • Mirzayeva Mavluda Akramovna — Chirchiq davlat pedagogika universiteti tayanch doktoranti RCID ID: https:// · ORCID: 0009-0004-3782-3788

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Mazkur maqolada o‘qituvchilar shaxsiyatining ekstraversiya va introversiya xususiyatlari hamda ularning pedagogik faoliyat samaradorligiga ta’siri tahlil qilingan. Tadqiqotda shaxsning individual-psixologik xususiyatlari, xususan, muloqotga kirishuvchanlik, ijtimoiy faollik, hissiy barqarorlik, mustaqil fikrlash va refleksiv yondashuv kabi jihatlarning o‘qituvchilik kasbiy faoliyatidagi o‘rni yoritilgan. Ekstravert va introvert tipdagi pedagoglarning ta’lim jarayonini tashkil etish usullari, o‘quvchilar bilan munosabat o‘rnatish imkoniyatlari hamda pedagogik kompetensiyalarni namoyon etish xususiyatlari qiyosiy tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, pedagogik faoliyat samaradorligi faqat shaxs tipiga emas, balki o‘qituvchining o‘z individual xususiyatlarini anglash, boshqarish va kasbiy vazifalarga moslashtira olish qobiliyatiga ham bog‘liqdir. Maqolada o‘qituvchilarning psixologik xususiyatlarini hisobga olish asosida kasbiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.

Аннотация

В статье рассматриваются особенности экстраверсии и интроверсии личности учителей, а также их влияние на эффективность педагогической деятельности. Анализируются индивидуально-психологические характеристики педагога, включая коммуникативную активность, социальную направленность, эмоциональную устойчивость, способность к самостоятельному мышлению и профессиональной рефлексии. Представлено сравнительное изучение особенностей организации учебного процесса педагогами с различными типами личности, специфики взаимодействия с учащимися и проявления профессионально значимых качеств. Результаты исследования показывают, что успешность педагогической деятельности определяется не только принадлежностью учителя к определённому личностному типу, но и способностью осознавать, регулировать и эффективно использовать собственные психологические особенности в профессиональной среде. В статье предложены научно-практические рекомендации по совершенствованию профессионального развития педагогов с учётом их индивидуально-психологических характеристик.

Abstract

This article examines the characteristics of teachers’ extraversion and introversion traits and their influence on the effectiveness of pedagogical activity. The study analyzes individual psychological features of teachers, including communication skills, social activity, emotional stability, independent thinking, and professional reflection. The article provides a comparative analysis of how extraverted and introverted teachers organize the educational process, establish relationships with students, and demonstrate professional competencies. The findings indicate that the effectiveness of teaching is determined not only by personality type but also by the teacher’s ability to understand, regulate, and adapt personal psychological characteristics to professional requirements. The study presents scientific and practical recommendations for supporting teachers’ professional development based on individual personality characteristics and psychological differences.

Kalit so'zlar: o‘qituvchi shaxsi, ekstraversiya, introversiya, individual-psixologik xususiyatlar, pedagogik faoliyat, kasbiy kompetensiya, muloqot qobiliyati, hissiy barqarorlik, pedagogik mahorat, shaxs tipologiyasi

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Ta’lim-tarbiya tizimini yanada takomillashtirish, pedagoglarning kasbiy salohiyatini oshirishga oid normativ-huquqiy hujjatlar. – Toshkent : O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 2022.
  2. Mirziyoyev, Sh. M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi asosida ta’lim tizimini rivojlantirish masalalari / Sh. M. Mirziyoyev. – Toshkent : O‘zbekiston, 2022. – 440 b.
  3. Jung, C. G. Psychological Types / C. G. Jung. – London : Routledge, 2016. – 616 p.
  4. Eysenck, H. J. Personality and Individual Differences: A Natural Science Approach / H. J. Eysenck, M. W. Eysenck. – New York : Plenum Press, 2013. – 352 p.
  5. McCrae, R. R. Personality in Adulthood: A Five-Factor Theory Perspective / R. R. McCrae, P. 5.T. Costa. – New York : Guilford Press, 2018. – 268 p.
  6. Goldberg, L. R. The Structure of Phenotypic Personality Traits / L. R. Goldberg // American Psychologist. – 1993. – Vol. 48, № 1. – P. 26–34.
  7. Allport, G. W. Personality: A Psychological Interpretation / G. W. Allport. – New York : Holt, Rinehart and Winston, 2015. – 588 p.
  8. Bandura, A. Social Foundations of Thought and Action: A Social Cognitive Theory / A. Bandura. – New York : Prentice Hall, 2014. – 617 p.
  9. Rogers, C. R. On Becoming a Person: A Therapist’s View of Psychotherapy / C. R. Rogers. – Boston : Houghton Mifflin, 2016. – 420 p.
  10. Maslach, C. The Truth About Burnout: How Organizations Cause Personal Stress and What to Do About It / C. Maslach, M. P. Leiter. – San Francisco : Jossey-Bass, 2017. – 240 p.
  11. Hattie, J. Visible Learning for Teachers: Maximizing Impact on Learning / J. Hattie. – London : Routledge, 2012. – 296 p.
  12. Darling-Hammond, L. Teacher Education Around the World: What Can We Learn from International Practice? / L. Darling-Hammond // European Journal of Teacher Education. – 2017. – Vol. 40, № 3. – P. 291–309.
  13. Shulman, L. S. Those Who Understand: Knowledge Growth in Teaching / L. S. Shulman // Educational Researcher. – 1986. – Vol. 15, № 2. – P. 4–14.
  14. Goleman, D. Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ / D. Goleman. – New York : Bantam Books, 2015. – 352 p.
  15. Климов, Е. А. Психология профессионального самоопределения / Е. А. Климов. – Москва : Академия, 2014. – 304 с.
  16. Немов, Р. С. Психология : учебник для студентов высших педагогических учебных заведений / Р. С. Немов. – Москва : Юрайт, 2020. – 639 с.
  17. Маркова, А. К. Психология профессионализма / А. К. Маркова. – Москва : Международный гуманитарный фонд «Знание», 2016. – 308 с.
  18. Абульханова, К. А. Психология личности и жизненный путь человека / К. А. Абульханова. – Москва : Наука, 2019. – 280 с.
  19. Реан, А. А. Психология личности. Социализация, поведение, общение / А. А. Реан. – Санкт-Петербург : Питер, 2021. – 416 с.
  20. OECD. Teachers and School Leaders as Lifelong Learners: International Perspectives on Professional Development. – Paris : OECD Publishing, 2020.