10-tom, 2-son, b. 177–181, Nashr: 2026-10-22
NUTQ BUZILISHLARINING ASOSIY OMILLARI VA ULARNING TASNIFI
ОСНОВНЫЕ ФАКТОРЫ РЕЧЕВЫХ НАРУШЕНИЙ И ИХ КЛАССИФИКАЦИЯ
THE MAIN FACTORS OF SPEECH DISORDERS AND THEIR CLASSIFICATION
- Eshbayeva Ozoda Yuldashevna — Axborot texnologiyalari va menejment universiteti Pedagogika kafedrasi v.b dotsenti · ORCID: 0009-0000-4664-4109
Annotatsiya
Mazkur maqolada nutq buzilishlarining kelib chiqish sabablari, ularning asosiy etiologik omillari va tasniflash mezonlari nazariy jihatdan tahlili bayon etilgan. Nutq insonning ijtimoiy munosabatlarga kirishishi, fikrlarini ifodalashi, bilimlarni o‘zlashtirishi va shaxs sifatida rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan murakkab psixofiziologik jarayondir. Nutqning shakllanishi va rivojlanishi markaziy asab tizimi, eshitish qobiliyati, nutq apparatining anatomik va funksional holati, bilish jarayonlari hamda ijtimoiy muhit bilan uzviy bog‘liq. Ushbu tizimlarning rivojlanishi yoki faoliyatida yuzaga keladigan turli o‘zgarishlar nutqning fonetik, fonologik, leksik, grammatik va kommunikativ jihatlariga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Maqolada nutq buzilishlarining biologik, genetik, neyrofiziologik, psixologik, ijtimoiy va organik omillari yoritilib, ularning o‘zaro aloqadorligi tahlil etiladi. Shuningdek, prenatal, perinatal va postnatal davrlarda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavf omillarining nutq rivojlanishiga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Nutq buzilishlarini ichki va tashqi omillar asosida tasniflashning nazariy va amaliy jihatlariga alohida e’tibor qaratiladi. Maqolada etiologik omillarni o‘rganish nutq buzilishlarini o‘z vaqtida aniqlash, differensial diagnostika qilish, individual korreksion-pedagogik yondashuvlarni tanlash va profilaktik tadbirlarni tashkil etish uchun muhim ekani asoslanadi. Tadqiqotning nazariy-tahliliy yo‘nalishi nutq buzilishlari etiologiyasini tizimli o‘rganish hamda logopedik amaliyotda biologik, psixologik va ijtimoiy omillarni birgalikda hisobga olish zarurligini ko‘rsatishga qaratilgan.
Аннотация
В данной статье представлен теоретический анализ причин нарушений речи, их основных этиологических факторов и критериев классификации. Речь - это сложный психофизиологический процесс, важный для человека, позволяющий вступать в социальные отношения, выражать свои мысли, приобретать знания и развиваться как личность. Формирование и развитие речи неразрывно связаны с центральной нервной системой, слухом, анатомическим и функциональным состоянием речевого аппарата, когнитивными процессами и социальной средой. Различные изменения, происходящие в развитии или активности этих систем, могут влиять на фонетические, фонологические, лексические, грамматические и коммуникативные аспекты речи. В статье освещаются биологические, генетические, нейрофизиологические, психологические, социальные и органические факторы нарушений речи и анализируются их взаимосвязи. Также рассматривается влияние факторов риска, которые могут возникать в пренатальный, перинатальный и постнатальный периоды, на развитие речи. Особое внимание уделяется теоретическим и практическим аспектам классификации нарушений речи на основе внутренних и внешних факторов. В статье утверждается, что изучение этиологических факторов важно для своевременного выявления речевых расстройств, дифференциальной диагностики, выбора индивидуальных коррекционно-педагогических подходов и организации профилактических мероприятий. Теоретическое и аналитическое направление исследования направлено на демонстрацию необходимости систематического изучения этиологии речевых расстройств и необходимости учета биологических, психологических и социальных факторов в практике логопедии.
Abstract
This article presents a theoretical analysis of the causes, primary etiological factors, and classification criteria of speech disorders. Speech is a complex psychophysiological process of vital importance for engaging in social interactions, expressing thoughts, acquiring knowledge, and developing as an individual. The formation and development of speech are inextricably linked to the central nervous system, hearing ability, the anatomical and functional state of the speech apparatus, cognitive processes, and the social environment. Various changes in the development or functioning of these systems can affect the phonetic, phonological, lexical, grammatical, and communicative aspects of speech. The article examines the biological, genetic, neurophysiological, psychological, social, and organic factors underlying speech disorders and analyzes their interrelationships. It also addresses the impact of potential risk factors during the prenatal, perinatal, and postnatal periods on speech development. Particular attention is paid to the theoretical and practical aspects of classifying speech disorders based on internal and external factors. The article substantiates the importance of studying etiological factors for the timely identification of speech disorders, differential diagnosis, the selection of individual correctional-pedagogical approaches, and the organization of preventive measures. The theoretical-analytical aspect of the study focuses on the systematic examination of the etiology of speech disorders and highlights the necessity of considering biological, psychological, and social factors collectively in speech therapy practice.
Kalit so'zlar: nutq buzilishlari, nutq rivojlanishi, etiologik omillar, logopediya, biologik omillar, neyrofiziologik omillar, irsiy moyillik, ijtimoiy muhit, diagnostika, korreksion-pedagogik yondashuv
Foydalanilgan adabiyotlar
- Eshbayeva O. Y. Logopediya : o‘quv qo‘llanma. - BIG MAKRO WORLD, 2025. - B. 61–62.
- Bishop D. V. M., Snowling M. J., Thompson P. A., Greenhalgh T., CATALISE-2 Consortium. Phase 2 of CATALISE: A multinational and multidisciplinary Delphi consensus study of problems with language development: Terminology // Journal of Child Psychology and Psychiatry. - 2017. - Vol. 58, № 10. - P. 1068–1080. - DOI: https://doi.org/10.1111/jcpp.12721.
- American Speech-Language-Hearing Association. Spoken Language Disorders [Электронный ресурс]. - ASHA Practice Portal. - URL: https://www.asha.org/practice-portal/clinical-topics/spoken-language-disorders/ (мурожаат санаси: 16.10.2026).
- National Institute on Deafness and Other Communication Disorders. Speech and Language Developmental Milestones [Электронный ресурс]. - National Institutes of Health, 2022. - URL: https://www.nidcd.nih.gov/health/speech-and-language (мурожаат санаси: 16.10.2026).
- Lewis B. A., Shriberg L. D., Freebairn L. A., Hansen A. J., Stein C. M., Taylor H. G., Iyengar S. K. The genetic bases of speech sound disorders: Evidence from spoken and written language // Journal of Speech, Language, and Hearing Research. - 2006. - Vol. 49, № 6. - P. 1294–1312. - DOI: https://doi.org/10.1044/1092-4388(2006/093).
- Law J., Dennis J. A., Charlton J. J. V. Speech and language therapy interventions for children with primary speech and/or language disorders // Cochrane Database of Systematic Reviews. - 2017. - № 1. - Article CD012490. - DOI: https://doi.org/10.1002/14651858.CD012490.
- American Speech-Language-Hearing Association. Speech Sound Disorders: Articulation and Phonology [Электронный ресурс]. - ASHA Practice Portal. - URL: https://www.asha.org/practice-portal/clinical-topics/articulation-and-phonology/ (мурожаат санаси: 16.10.2026).
- World Health Organization. Clinical Descriptions and Diagnostic Requirements for ICD-11 Mental, Behavioural and Neurodevelopmental Disorders (CDDR). - Geneva : World Health Organization, 2024. - URL: https://www.who.int/publications/i/item/9789240077263 (мурожаат санаси: 16.10.2026).
- Tomblin J. B., Smith E., Zhang X. Epidemiology of specific language impairment: Prenatal and perinatal risk factors // Journal of Communication Disorders. - 1997. - Vol. 30, № 4. - P. 325–344. - DOI: https://doi.org/10.1016/S0021-9924(97)00015-4.
- McGregor K. K. How we fail children with developmental language disorder // Language, Speech, and Hearing Services in Schools. - 2020. - Vol. 51, № 4. - P. 981–992. - DOI: https://doi.org/10.1044/2020_LSHSS-20-00003.
- American Speech-Language-Hearing Association. Multilingual Service Delivery in Audiology and Speech-Language Pathology [Электронный ресурс]. - ASHA Practice Portal. - URL: https://www.asha.org/practice-portal/professional-issues/multilingual-service-delivery/ (мурожаат санаси: 16.10.2026).