10-tom, 1-son, b. 182–185, Nashr: 2026-10-07

NAVOIY IJODI TA’SIRI: TURKIY XALQLAR ADABIYOTI VA JAHON MADANIYATIDAGI O‘RNI (TURK DUNYOSI NAVOIYSHUNOSLIGI VA ADABIY ALOQALAR)

ВЛИЯНИЕ ТВОРЧЕСТВА НАВОИ: ЕГО РОЛЬ В ЛИТЕРАТУРЕ ТЮРКСКИХ НАРОДОВ И МИРОВОЙ КУЛЬТУРЕ (НАВОИВЕДЕНИЕ В ТЮРКСКОМ МИРЕ И ЛИТЕРАТУРНЫЕ СВЯЗИ)

THE INFLUENCE OF NAVOI’S WORKS: HIS ROLE IN THE LITERATURE OF TURKIC PEOPLES AND WORLD CULTURE (NAVOI STUDIES IN THE TURKIC WORLD AND LITERARY RELATIONS)

• Suvonqulova Zarina Habibullo qizi, — Termiz davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Mazkur maqolada Alisher Navoiy ijodiy merosining turkiy xalqlar adabiyoti rivojiga ko‘rsatgan ta’siri, Turk dunyosida navoiyshunoslikning shakllanishi va taraqqiyoti hamda mutafakkir asarlarining xalqaro madaniy-adabiy aloqalardagi o‘rni ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda Navoiy ijodining eski o‘zbek adabiy tili va mumtoz turkiy adabiyot taraqqiyotidagi mavqeyi, uning ozarbayjon va usmonli adabiy muhitidagi qabul qilinishi, nazira an’anasi hamda turkiy hududlarda asarlariga lug‘atlar tuzilishi kabi jarayonlarga alohida e’tibor qaratilgan. “Xamsa”, “Xazoyin ul-maoniy”, “Muhokamat ul-lug‘atayn”, “Lison ut-tayr” singari asarlarning til, badiiy tafakkur va adabiy an’analar rivojidagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, Turkiya va Ozarbayjonda Navoiy merosining o‘rganilishi misolida zamonaviy Turk dunyosi navoiyshunosligining ayrim ilmiy yo‘nalishlari ko‘rib chiqilgan. Tahlillar Navoiy merosi turkiy xalqlar o‘rtasidagi adabiy aloqalar, tarixiy xotira va umumiy madaniy merosni tadqiq etishda muhim manba bo‘lib qolayotganini ko‘rsatadi.

Аннотация

В статье рассматривается влияние творческого наследия Алишера Навои на развитие литературы тюркских народов, становление и развитие навоиведения в тюркском мире, а также место произведений мыслителя в международных литературных и культурных связях. Особое внимание уделяется роли творчества Навои в развитии староузбекского литературного языка и классической тюркской литературы, восприятию его произведений в азербайджанской и османской литературной среде, традиции назира и составлению словарей к его произведениям в различных регионах тюркского мира. Анализируется литературно-культурное значение таких произведений, как «Хамса», «Хазаин ул-маони», «Мухокамат ул-лугатайн» и «Лисон ут-тайр». На примере исследований, проводимых в Турции и Азербайджане, рассматриваются отдельные направления современного навоиведения. Результаты анализа показывают, что наследие Навои продолжает оставаться важным источником изучения историко-литературных связей, культурной памяти и общего литературного наследия тюркских народов.

Abstract

This article examines the influence of Alisher Navoi’s literary heritage on the development of the literatures of Turkic peoples, the formation and development of Navoi studies in the Turkic world, and the significance of his works in international literary and cultural relations. Particular attention is paid to Navoi’s contribution to the development of the Old Uzbek literary language and classical Turkic literature, the reception of his works in Azerbaijani and Ottoman literary environments, the tradition of writing naziras, and the compilation of dictionaries intended to facilitate the reading of his works. The literary and cultural significance of such works as Khamsa, Khazayin al-Ma‘ani, Muhakamat al-Lughatayn, and Lisan al-Tayr is analyzed. The article also discusses selected trends in contemporary Navoi studies through examples from Turkey and Azerbaijan. The analysis demonstrates that Navoi’s literary heritage remains an important source for studying historical literary relations, cultural memory, and the shared literary heritage of Turkic peoples.

Kalit so'zlar: Alisher Navoiy, Turk dunyosi, navoiyshunoslik, turkiy adabiyot, adabiy ta’sir, nazira an’anasi, Xamsa, Muhokamat ul-lug‘atayn, madaniy meros

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami. 20 jildlik. – Toshkent: Fan, 1987–2003.
2. Alisher Navoiy. Muhokamat ul-lug‘atayn. – Toshkent: Fan, 2000.
3. Ata A. Ali Şir Nevaî ve Dil // Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi. – 2023. – 8(2).
4. Bulut S. Asya Coğrafyası'nın Büyük Edibi Ali Şîr Nevâî’nin Hayatı, Edebi Kişiliği, Eserleri ve Türk Dili'ne Katkıları // Asya Studies. – 2017. – 1(1).
5. Qydyr T. The Importance of Alisher Navoi’s Work “Muhakamatul-lugatayn” in the Field of Turkic Studies // Turkic Studies Journal. – 2021. – No. 3. – P. 37–46. DOI: 10.32523/2664-5157-2021-3-37-46.
6. Sultanov T. Ali Şîr Nevâyî’nin Eserlerinin Azerbaycan Edebiyatına Etkisi // Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi. – 2023. – 7(2).
7. Sultanov T. Ali Şir Nevaî Şiirinin Sadık Bey Sadıkî Sanatına Etkisi // Dil ve Edebiyat Araştırmaları. – 2018. – No. 18.
8. Türk V. Ali Shir Nava’i Studies in Turkey // Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. – 2021. – No. 52.
9. Ulvi (Binnatova) A. Alisher Navoi: His Era, Life, and Literary Heritage // Scientific Work. – 2026. – Vol. 20, No. 3. – P. 34–53. DOI: 10.36719/2663-4619/127/34-53.
10. Babayeva E. Çağatay’dan Osmanlı’ya: Ali Şîr Nevâî’nin Edebi-Kültürel Etkileri // Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD). – 2026. – Vol. 10, No. 1.