11-tom, 1-son, b. 437–440, Nashr: 2026-11-14

METAFORIK OBRAZLARNING INSON ONGIDA SHAKLLANISHI VA ASSOTSIATIV TALQINI

ФОРМИРОВАНИЕ МЕТАФОРИЧЕСКИХ ОБРАЗОВ В СОЗНАНИИ ЧЕЛОВЕКА И ИХ АССОЦИАТИВНАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ

THE FORMATION OF METAPHORICAL IMAGES IN HUMAN CONSCIOUSNESS AND THEIR ASSOCIATIVE INTERPRETATION

  • Ruziyeva Nigora Sapar qizi — Iqtisodiyot va pedagogika universiteti, katta o‘qituvchi · ORCID: 0009-0003-3727-5809

DOI: 10.67780/buxoro-xalqaro-universiteti-ilmiy-axborotnomasi.2026.1221f334

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Maqolada metaforik obrazlarning inson ongida shakllanish jarayoni va ularning assotsiativ talqin qilinish mexanizmlari psixologik nuqtai nazardan tahlil qilingan. Metafora oddiy nutq bezagi emas, balki tafakkurning asosiy vositasi, ya’ni bir tajriba sohasini boshqa soha orqali anglash usuli sifatida qaraladi. Zamonaviy kognitiv nazariyalar, obrazli sxemalar hamda o‘zbek psixologlarining qarashlari asosida metaforik obraz shakllanishining to‘rt bosqichli modeli (sezgi-tajriba asosi, obrazli sxema, sohalararo ko‘chirish, ma’noviy integratsiya) taklif etiladi. Assotsiativ talqinni belgilovchi omillar - individual tajriba, emotsional holat, madaniy-milliy kod va yosh xususiyatlari - ochib berilgan. Metaforik obrazlarni o‘rganish uchun erkin assotsiativ eksperiment, metafora talqini testi va proyektiv metodlarni birlashtirgan kompleks metodik dastur tavsiya qilinadi. Natijalar ta’lim, psixologik maslahat va psixoterapiya amaliyotida qo‘llanilishi mumkin.

Аннотация

В статье с психологической точки зрения анализируются процесс формирования метафорических образов в сознании человека и механизмы их ассоциативной интерпретации. Метафора рассматривается не как украшение речи, а как базовый инструмент мышления - способ понимания одной области опыта через другую. На основе современных когнитивных теорий и образных схем предложена четырёхэтапная модель формирования метафорического образа (сенсорно-опытная основа, образная схема, межобластной перенос, смысловая интеграция). Раскрыты факторы, определяющие ассоциативную интерпретацию: индивидуальный опыт, эмоциональное состояние, культурно-национальный код и возрастные особенности. Предложена комплексная методическая программа, объединяющая свободный ассоциативный эксперимент, тест интерпретации метафор и проективные методы.

Abstract

The article analyses, from a psychological perspective, how metaphorical images are formed in human consciousness and the mechanisms of their associative interpretation. Metaphor is treated not as a figure of speech but as a basic tool of thought - a way of understanding one domain of experience in terms of another. Drawing on modern cognitive and neuro-psychological studies, the paper proposes a four-stage model of metaphorical image formation (sensory-experiential basis, image schema, cross-domain mapping, conceptual integration). Factors shaping associative interpretation - individual experience, emotional state, cultural and national code, and age - are described. A comprehensive research programme combining a free association experiment, a metaphor interpretation test and projective methods is recommended.

Kalit so'zlar: metafora, metaforik obraz, ong, assotsiatsiya, assotsiativ talqin, konseptual metafora, obrazli sxema, ma’noviy integratsiya, madaniy kod

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Vygotsky, L. S., & Cole, M. (2018). Thought and Language (Revised and edited by Alex Kozulin). MIT Press. – 312 p.
  2. Lakoff, G., & Johnson, M. (2017). Metaphors We Live By (With a new afterword). University of Chicago Press. – 256 p.
  3. Kövecses, Z. (2020). Extended Conceptual Metaphor Theory. Cambridge University Press. – 280 p.
  4. Johnson, M. (2018). Embodied Mind, Meaning, and Reason: How Our Bodies Give Rise to Understanding. University of Chicago Press. – 240 p.
  5. Gentner, D., & Smith, L. (2019). Analogical reasoning and conceptual transfer in human cognition. Cognitive Science, 43(6), e12740.
  6. Bowdle, B. F., & Gentner, D. (2017). The evolution of figurative language: Career of metaphor revisited. Journal of Memory and Language, 94, 112–128.
  7. Fauconnier, G., & Turner, M. (2018). Conceptual integration networks and dynamic cognitive processing. Cognitive Linguistics, 29(3), 445–472.
  8. Glucksberg, S., & Haught, C. (2018). On the relation between metaphor comprehension and category inclusion. Mind & Language, 33(2), 167–184.
  9. Kövecses, Z. (2021). Metaphor and Culture: Cultural Conceptualizations in Language and Mind. Frontiers in Psychology, 12, 652497.
  10. Gibbs, R. W. (2017). Metaphor and Thought: Empirical and Conceptual Advances. Cambridge University Press. – 340 p.
  11. Ramachandran, V. S., & Seckel, E. L. (2019). Synesthesia, metaphor, and the embodiment of thought. Neuropsychologia, 126, 45–56.
  12. Winner, E., & Gardner, H. (2017). The Neuropsychology of Metaphor and Artistic Cognition. Harvard University Press. – 210 p.
  13. Jung, C. G., & Shamdasani, S. (2018). The Symbolic Life and Associative Dynamics. Routledge. – 345 p.
  14. Kopp, R. R., & Ekstein, M. (2020). Metaphor Therapy in Modern Clinical Practice. Routledge. – 248 p.
  15. Luria, A. R., & Cole, M. (2019). Language, Thought, and Associative Networks. Harvard University Press. – 290 p.
  16. Petrenko, V. F., & Mitina, O. V. (2018). Psychosemantics as a method for studying subjective reality. Psychology in Russia: State of the Art, 11(3), 42–58.
  17. Rapp, A. M., Langohr, K., & Mutschler, I. (2020). Neural correlates of metaphor processing: A comprehensive fMRI meta-analysis. NeuroImage, 218, 116964.
  18. Kent, G. H., & Rosanoff, A. J. (2018). Word Association Paradigms in Modern Experimental Psychology (Reprinted Edition). Academic Press. – 180 p.
  19. G‘oziyev, E. G‘., & Jabborov, A. M. (2019). Umumiy va kognitiv psixologiya. Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti. – 360 b.