10-tom, 2-son, b. 376–380, Nashr: 2026-10-27
MADANIY VA MILLIY OMILLARNING AYBDORLIK HISSIGA TA’SIRI.
ВЛИЯНИЕ КУЛЬТУРНЫХ И НАЦИОНАЛЬНЫХ ФАКТОРОВ НА ЧУВСТВО ВИНЫ
THE INFLUENCE OF CULTURAL AND NATIONAL FACTORS ON THE SENSE OF GUILT
- Djurakulova Dilfuza Farxodovna — Oriental universiteti dotsenti
DOI: 10.67780/buxoro-xalqaro-universiteti-ilmiy-axborotnomasi.2026.efe298d6
Annotatsiya
Maqolada aybdorlik hissining shakllanishi va namoyon bo’lishiga madaniy hamda milliy omillarning ta’siri psixologik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Aybdorlik va uyat hissining o’zaro farqi, individualizm va kollektivizm o’lchovlari, shuningdek, mustaqil va o’zaro bog’liq “Men” konsepsiyasi nazariy asos sifatida ko’rib chiqiladi. O’zbek madaniyatidagi “uyat”, “andisha”, “or-nomus”, “vijdon” kabi tushunchalarning mazmuni, oila va mahalla muhitining roli yoritiladi. Shuningdek, madaniy omillarning turli yosh bosqichlarida aybdorlik hissiga ta’siri va globallashuv sharoitidagi o’zgarishlar tahlil qilinib, psixologik ishda madaniy kontekstni hisobga olishga doir amaliy tavsiyalar beriladi.
Аннотация
В статье с психологической точки зрения анализируется влияние культурных и национальных факторов на формирование и проявление чувства вины. В качестве теоретической основы рассматриваются различие между виной и стыдом, измерения индивидуализма и коллективизма, а также концепции независимого и взаимозависимого «Я». Раскрывается содержание таких понятий узбекской культуры, как «стыд», «честь», «совесть», а также роль семьи и махалли. Анализируется влияние культурных факторов на переживание вины на разных возрастных этапах и изменения, происходящие в условиях глобализации. Даются практические рекомендации по учёту культурного контекста в психологической работе.
Abstract
This article examines, from a psychological perspective, how cultural and national factors shape the development and expression of guilt. The theoretical framework covers the distinction between guilt and shame, the individualism–collectivism dimension, and the independent and interdependent self-construal. The study explores the meaning of Uzbek cultural concepts such as shame, honor, and conscience, as well as the role of the family and the mahalla. It also analyzes how cultural factors influence guilt across different age stages and how globalization is changing these patterns. Practical recommendations are given for taking the cultural context into account in psychological work.
Kalit so'zlar: aybdorlik hissi, uyat, madaniyat, milliy mentalitet, individualizm va kollektivizm, o’zbek oilasi, tarbiya, yosh davrlari
Foydalanilgan adabiyotlar
- G‘oziyev E.G‘. Umumiy psixologiya. Darslik. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti, 2010 yil.
- Karimova V.M. Ijtimoiy psixologiya. Darslik. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti, 2012 yil.
- Barotov Sh.R., Muxtorov E.M., Soliyeva R.J., Olimov L.Ya. Mentalitet psixologiyasi. Toshkent: Fan nashriyoti, 2009 yil.
- Shoumarov G‘.B. Oila psixologiyasi. Darslik. Toshkent: Sharq nashriyoti , 2008 yil.
- Nishonova Z.T. Psixik taraqqiyot diagnostikasi. Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU nashriyoti, 2004 yil.
- Cohen, T. R., Wolf, S. T., Panter, A. T., & Insko, C. A. (2011). Introducing the GASP Scale: A new measure of guilt and shame proneness. Journal of Personality and Social Psychology, 100(5), 947–966.
- Young, I. F., Razavi, P., Cohen, T. R., Yang, Q., Alabèrnia-Segura, M., & Sullivan, D. (2021). A multidimensional approach to the relationship between individualism-collectivism and guilt and shame. Emotion, 21(1), 108–122.
- Groot, J. M., et al. (2022). Group-based shame, guilt, and regret across cultures. European Journal of Social Psychology.
- Landers, M., Sznycer, D., & Durkee, P. (2024). Are self-conscious emotions about the self? Testing competing theories of shame and guilt across two disparate cultures. Emotion, 24(5), 1157–1168.
- Singh, D., & Bhushan, B. (2025). Understanding shame, guilt, embarrassment and pride: A systematic review of self-conscious emotions. Frontiers in Psychology, 16, 1678930. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.167893