11-tom, 1-son, b. 500–505, Nashr: 2026-11-15

ЛИНГВОСТИЛИСТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ И ВЫРАЗИТЕЛЬНЫЕ ВОЗМОЖНОСТИ ТЕКСТА АСКИЯ В УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКОЗНАНИИ

O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA ASKIYA MATNINING LINGVOSTILISTIK XUSUSIYATLARI VA IFODAVIY IMKONIYATLARI

LINGUOSTYLISTIC FEATURES AND EXPRESSIVE POTENTIAL OF THE ASKIYA TEXT IN UZBEK LINGUISTICS

  • Топволдиев Казбек Ахмадалиевич — и.о. доцента, Азиатский Международный университет, Бухара, Узбекистан · ORCID: 0000-0001-9246-0749

DOI: 10.67780/buxoro-xalqaro-universiteti-ilmiy-axborotnomasi.2026.3ec54ac3

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

В статье систематизированы результаты лингвостилистического исследования традиционного узбекского речевого жанра аския. Рассматривается актуальность интерпретации текста с антропоцентрических и лингвокультурологических позиций, раскрывается степень изученности жанра в отечественном и мировом языкознании, а также методология комплексного анализа (компонентного, контекстуального, прагмалингвистического). Подробно описаны механизмы речевой состязательности (пайров), уровни языковой игры (фонетический, лексико-семантический, синтактико-стилистический) и их практическая значимость для развития стилистики, лексикографии и теории дискурса. Материалом послужили 50 текстов аския из опубликованных сборников и полевых записей. Показано, что комический эффект создаётся взаимодействием приёмов трёх языковых уровней в парных репликах соперников. Определены отличия аския от анекдота и кызыкчилика и описаны прагматические нормы жанра.

Annotatsiya

Maqolada an’anaviy o‘zbek nutq janri bo‘lgan askiyaning lingvostilistik tadqiqi natijalari tizimlashtirilgan. Matnni antropotsentrik va lingvomadaniy nuqtayi nazardan talqin qilishning dolzarbligi ko‘rib chiqilgan, janrning milliy va jahon tilshunosligida o‘rganilganlik darajasi yoritilgan hamda kompleks tahlil metodologiyasi (komponent, kontekstual va pragmalingvistik tahlil) ochib berilgan. Nutqiy bellashuv mexanizmlari (payrovlar), til o‘yinining darajalari (fonetik, leksik-semantik, sintaktik-stilistik) va ularning stilistika, leksikografiya hamda diskurs nazariyasini rivojlantirishdagi amaliy ahamiyati batafsil tavsiflangan. Tadqiqot materiali sifatida nashr etilgan to‘plamlar va dala yozuvlaridan olingan 50 ta askiya matnidan foydalanilgan. Tahlil natijasida kulgi effekti raqiblarning o‘zaro almashinadigan dialogik replikalarida uchta til sathiga mansub usullarning o‘zaro ta’siri orqali yuzaga kelishi ko‘rsatilgan. Askiyaning latifa va qiziqchilik janrlaridan farqli jihatlari aniqlangan hamda ushbu janrning pragmatik me’yorlari tavsiflangan.

Abstract

This article systematizes the findings of a linguostylistic study of askiya, a traditional Uzbek speech genre. It examines the relevance of interpreting askiya texts from anthropocentric and linguocultural perspectives, explores the extent to which this genre has been studied in Uzbek and international linguistics, and outlines a comprehensive analytical methodology involving componential, contextual, and pragmalinguistic approaches. Particular attention is paid to the mechanisms of verbal competition (payrovs), the levels of language play (phonetic, lexical-semantic, and syntactic-stylistic), and their practical significance for the development of stylistics, lexicography, and discourse theory. The research material consists of 50 askiya texts selected from published collections and field recordings. The findings demonstrate that the comic effect emerges through the interaction of linguistic devices operating at three language levels within the paired utterances of competing speakers. The article also identifies the distinctive features of askiya in comparison with jokes and other forms of humorous performance (qiziqchilik) and describes the pragmatic conventions governing this speech genre.

Kalit so'zlar: аския, языковая игра, каламбур, лингвостилистика, узбекское языкознание, антропоцентризм, лингвокультурология, речевой жанр, комическое

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. - URL: https://ich.unesco.org/en/RL/askiya-the-art-of-wit-00971 (date of access: 11.11.2026).
  2. Мирзиёев Ш. М. Построим наше великое будущее вместе с мужественным и благородным народом. - Ташкент: Узбекистан, 2017. - С. 17.
  3. Абдулла Қаҳҳор. Кулгичилик баҳслари: ким нимадан завқ олади? «Қизил Ўзбекистон». 1929 йил, 5 апрель; Ҳозирги сатирамиз устида «Қизил Ўзбекистон». 1929 йил, 30 август.
  4. Шариф Ризо. Халқ санъаткорлари // «Гулистон» журнали. - 1940. - № 4. - Б. 25–27.
  5. Троицкая А. Л. Народный театр в Узбекистане: дисс. ... докт. филол. наук. - М.: МГУ, 1949.
  6. Муҳаммадиев Р. Аския (Ўзбек халқ оғзаки ижодиётининг жанри): филол. фан. номз. дисс. - Тошкент, 1961. - 174 б.; Муҳаммадиев Р. Аския. - Тошкент: Ўзадабийнашр, 1962. - 107 б.
  7. Вороничев О. Е. Каламбур как феномен русской экспрессивной речи: автореф. дисс. ... докт. филол. наук. - Москва, 2014. - 52 с.; Шмелева Е. Я., Шмелев А. Д. Русский анекдот: текст и речевой жанр. - М.: Языки славянской культуры, 2002. - 144 с.
  8. Дусматов Х.Х. Аския матни лингвостилистикаси = Linguo-stylistics of the Askiya text. - Тошкент: Fan, 2015. - 221 б.
  9. Uzbekistan’s Traditional Wordsmiths Seek Legacy in a Changing World Eurasianet. - 16.12.2021. - URL: https:eurasianet.org/uzbekistans-traditional-wordsmiths-seek-legacy-in-a-changing-world