11-tom, 1-son, b. 245–249, Nashr: 2026-11-08
KO‘ZI OJIZ BOLALARNING AKADEMIK-IJTIMOIY RIVOJLANISHIDA ASSISTIV VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING O‘RNIGA OID TAYANCH KONSEPSIYALAR
КЛЮЧЕВЫЕ КОНЦЕПЦИИ РОЛИ АССИСТИВНЫХ И ЦИФРОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В АКАДЕМИЧЕСКОМ И СОЦИАЛЬНОМ РАЗВИТИИ СЛЕПЫХ ДЕТЕЙ
KEY CONCEPTS REGARDING THE ROLE OF ASSISTIVE AND DIGITAL TECHNOLOGIES IN THE ACADEMIC AND SOCIAL DEVELOPMENT OF BLIND CHILDREN
- Sharofutdinov Iqboljon Usmonjon o‘g‘li — Farg‘ona davlat universiteti “Amaliy matematika va informatika” kafedrasi dotsenti, PhD
DOI: 10.67780/buxoro-xalqaro-universiteti-ilmiy-axborotnomasi.2026.e5745d84
Annotatsiya
Maqolada ko‘zi ojiz bolalarning akademik va ijtimoiy rivojlanishida assistiv va raqamli texnologiyalarning o‘rnini tushuntirib beruvchi tayanch konsepsiyalar nazariy jihatdan tahlil qilingan. L.S.Vigotskiyning kompensatsiya nazariyasi, nogironlikning ijtimoiy modeli va funksionallik tasnifi, ta’limning universal dizayni, ko‘zi ojiz o‘quvchilar uchun kengaytirilgan asosiy o‘quv dasturi, “inson - faoliyat - kontekst - texnologiya” modeli hamda o‘qituvchining texnologik-pedagogik bilimlari konsepsiyasi qiyosiy o‘rganilgan. Har bir konsepsiyadan texnologiyalarni qo‘llashga oid pedagogik xulosalar chiqarilib, ular akademik va ijtimoiy rivojlanish sohalari bilan bog‘langan. Konsepsiyalarning “Nurli maskan” maktab-internatlari sharoitida qo‘llanish imkoniyatlari ko‘rsatilgan.
Аннотация
В статье теоретически анализируются базовые концепции, объясняющие роль ассистивных и цифровых технологий в академическом и социальном развитии незрячих детей. Сопоставлены теория компенсации Л.С. Выготского, социальная модель инвалидности и классификация функционирования, универсальный дизайн обучения, расширенная базовая учебная программа для незрячих учащихся, модель “человек - деятельность - контекст - технология” и концепция технолого-педагогических знаний учителя. Из каждой концепции выведены педагогические следствия для применения технологий, которые соотнесены со сферами академического и социального развития. Показаны возможности применения концепций в условиях школ-интернатов “Нурли маскан”.
Abstract
The article provides a theoretical analysis of the core concepts that explain the role of assistive and digital technologies in the academic and social development of blind children. L.S. Vygotsky’s theory of compensation, the social model of disability and the classification of functioning, Universal Design for Learning, the Expanded Core Curriculum for blind and visually impaired students, the Human Activity Assistive Technology model and the concept of teachers’ technological pedagogical content knowledge are compared. Pedagogical implications for the use of technology are drawn from each concept and linked to the areas of academic and social development. The possibilities of applying these concepts in “Nurli maskan” boarding schools are shown.
Kalit so'zlar: ko‘zi ojiz bolalar, akademik rivojlanish, ijtimoiy rivojlanish, assistiv texnologiyalar, raqamli texnologiyalar, kompensatsiya, ijtimoiy model, ta’limning universal dizayni, kengaytirilgan asosiy o‘quv dasturi, “Nurli maskan”
Foydalanilgan adabiyotlar
- United Nations. Convention on the Rights of Persons with Disabilities. New York, United Nations, 2006.
- O‘zbekiston Respublikasining “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi Qonuni. 2020-yil 15-oktabrdagi O‘RQ-641-son.
- O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. 2020-yil 23-sentabrdagi O‘RQ-637-son.
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori. 2020-yil 13-oktabrdagi PQ-4860-son.
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi bolalar uchun ixtisoslashtirilgan maktab-internatlarda ta’lim sifatini oshirish hamda ular faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori. 2022-yil 18-apreldagi PQ-209-son.
- Выготский Л.С. Основы дефектологии. Санкт-Петербург, Лань, 2003. 654 с.
- Солнцева Л.И. Тифлопсихология детства. Москва, Полиграф сервис, 2000.
- Oliver M. The Politics of Disablement. London, Macmillan, 1990.
- World Health Organization. International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF). Geneva, WHO, 2001.
- Rose D.H., Meyer A. Teaching Every Student in the Digital Age. Universal Design for Learning. Alexandria, ASCD, 2002.
- Hatlen P. The core curriculum for blind and visually impaired students, including those with additional disabilities // RE:view. 1996. Vol. 28, No. 1. P. 25-32.
- Cook A.M., Polgar J.M. Assistive Technologies. Principles and Practice. 4th ed. St. Louis, Elsevier Mosby, 2015.
- Zabala J.S. Ready, SETT, go! Getting started with the SETT Framework // Closing the Gap. 2005. Vol. 23, No. 6. P. 1-3.
- Mishra P., Koehler M.J. Technological pedagogical content knowledge. A framework for teacher knowledge // Teachers College Record. 2006. Vol. 108, No. 6. P. 1017-1054.
- Kelly S.M., Smith D.W. The impact of assistive technology on the educational performance of students with visual impairments. A synthesis of the research // Journal of Visual Impairment & Blindness. 2011. Vol. 105, No. 2. P. 73-83.
- Sharofutdinova R.Sh. Ko‘zi ojiz o‘quvchilarning mantiqiy fikrlashini rivojlantirishda korreksion mashg‘ulotlarning o‘rni // International conference on multidisciplinary science. 2025. Vol. 3, No. 8. B. 18-19. DOI 10.5281/zenodo.16881761.
- Mavlonova Sh.T. Ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ingliz tilidagi kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirish texnologiyasi // “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali. 2026. 4-jild, 9-son. B. 147-150. DOI 10.5281/zenodo.23031939.
- Mavlonova Sh.T. Nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarga til o‘rgatishda tiflopedagoglarga metodik tavsiyalar // International Multidisciplinary Journal for Research & Development. 2026. Vol. 13, No. 06. P. 262-264.
- Abidova N.Z. Inklyuziv ta’lim sharoitida bo‘lajak logopedlarning kasbiy-pedagogik faoliyatini rivojlantirishning pedagogik imkoniyatlari // Research Focus International Scientific Journal. 2025. DOI 10.5281/zenodo.15209962.