11-tom, 1-son, b. 82–84, Nashr: 2026-11-05

KIBER-MAKON DETERMINATSIYASI SHAROITIDA O‘SPIRINLARDA KRIMINOGEN XULQ-ATVOR SHAKLLANISHINING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ФОРМИРОВАНИЯ КРИМИНОГЕННОГО ПОВЕДЕНИЯ У ПОДРОСТКОВ В УСЛОВИЯХ ДЕТЕРМИНАЦИИ КИБЕРПРОСТРАНСТВА

SOCIAL-PSYCHOLOGICAL FEATURES OF THE FORMATION OF CRIMINOGENIC BEHAVIOR IN ADOLESCENTS UNDER THE DETERMINATION OF CYBERSPACE

  • San’at Sobirovich Sultonmurodov — Oriental universiteti Samarqand kampusi Uzluksiz ta’lim pedagogikasi kafedrasi o‘qituvchisi

DOI: 10.67780/buxoro-xalqaro-universiteti-ilmiy-axborotnomasi.2026.0f3f1460

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Maqolada kiber-makon determinatsiyasi sharoitida o‘spirinlarda kriminogen xulq-atvor shakllanishining ijtimoiy-psixologik mexanizmlari tahlil qilinadi. Onlayn g‘ovsizlanish effekti, anonimlik, ko‘rinmaslik, kiberbulling va virtual o‘yinlarning o‘spirin shaxsiyatiga ta’siri yoritilgan. Kognitiv immunitetni shakllantirish, xavfni erta aniqlash va ijobiy faoliyatga yo‘naltirishga asoslangan uch bosqichli profilaktika modeli taklif etiladi. Natijalar ta’lim muassasalaridagi psixologik xizmat faoliyatida qo‘llanilishi mumkin.

Аннотация

В статье анализируются социально-психологические механизмы формирования криминогенного поведения у подростков в условиях детерминации киберпространства. Рассматривается влияние эффекта онлайн-растормаживания, анонимности, невидимости, кибербуллинга и виртуальных игр на личность подростка. Предложена трёхэтапная модель профилактики: формирование когнитивного иммунитета, раннее выявление риска и переориентация активности на общественно полезную деятельность. Результаты применимы в работе психологических служб образовательных учреждений.

Abstract

The article analyzes the social-psychological mechanisms of the formation of criminogenic behavior in adolescents under the determination of cyberspace. It examines how online disinhibition, anonymity, invisibility, cyberbullying and virtual games affect adolescents. A three-stage prevention model is proposed: building cognitive immunity, detecting risk early and redirecting activity toward socially useful pursuits. The results suit school psychological services.

Kalit so'zlar: kiber-makon, o‘spirinlik davri, kriminogen xulq-atvor, onlayn g‘ovsizlanish, kiberbulling, profilaktika

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Abduraimova, N. Kiberjinoyatlar oqibatida fuqarolarga yetkazilgan zarar to‘g‘risida IIV axborot xizmati ma’lumotlari. O‘zA, 2025-yil 24-dekabr.
  2. Bandura, A. Moral Disengagement in the Perpetration of Inhumanities. Personality and Social Psychology Review, 1999, 3(3), pp. 193-209.
  3. G‘oziyev, E. G‘. Ontogenez psixologiyasi. “Noshir” nashriyoti, Toshkent. 2010.
  4. Ibragimova, Z. Ijtimoiy tarmoqlar ta’sirida o‘quvchilar dunyoqarashi shakllanishining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari. O‘zMU xabarlari, 2025, 1/2, pp. 112-114.
  5. Jo‘rayev, A. N., Xursanova, O‘. E. Kiber makonda din bilan bog‘liq muammolar va yechimlar. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 2026, pp. 509-511.
  6. O‘zbekiston Respublikasi IIV Tezkor-qidiruv departamenti Kiberxavfsizlik markazi faoliyatiga bag‘ishlangan press-tur. gov.uz, 2025-yil 29-may.
  7. Sobirova, N. Ijtimoiy tarmoqlarda o‘smirlar viktimizatsiyasining zamonaviy shakli sifatida kiberbulling: taqqoslovchi kriminologik tahlil. Jamiyat va innovatsiyalar, 2025, 6(2), pp. 147-168. pp147-168.
  8. Suler, J. The Online Disinhibition Effect. Cyber Psychology & Behavior, 2004, 7(3), pp. 321-326.
  9. Выготский, Л. С. Педология подростка. Собрание сочинений: в 6 т. Т. 4. Москва: Педагогика, 1984.