9-tom, 2-son, b. 416–420, Nashr: 2026-09-25

JADIDCHILIK HARAKATIDA KITOBXONLIK VA MA’RIFATNING SHAXS DUNYOQARASHINI SHAKLLANTIRISHDAGI PSIXOLOGIK AHAMIYATI

ПСИХОЛОГИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ КНИГОЧТЕНИЯ И ПРОСВЕЩЕНИЯ В ФОРМИРОВАНИИ МИРОВОЗЗРЕНИЯ ЛИЧНОСТИ В ДЖАДИДИСТСКОМ ДВИЖЕНИИ

THE PSYCHOLOGICAL SIGNIFICANCE OF READING AND ENLIGHTENMENT IN THE FORMATION OF PERSONAL WORLDVIEW WITHIN THE JADIDIST MOVEMENT

  • Ergasheva Nurxon Abdullayevna — NavDU, Psixologiya kafedrasi dotsenti v/b,pedagogika fanlari nomzodi

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Ushbu maqolada jadidchilik harakati doirasida kitobxonlik va ma’rifat g‘oyalarining shaxs dunyoqarashi, tafakkuri va ma’naviy-psixologik rivojlanishiga ta’siri tahlil qilinadi. Jadidlar tomonidan ilgari surilgan ma’rifatparvarlik qarashlarida kitob mutolaasi insonning bilim doirasini kengaytiruvchi vosita sifatidagina emas, balki uning mustaqil fikrlashi, voqelikni anglashi, ijtimoiy munosabatlarga ongli yondashishi va shaxsiy pozitsiyasini shakllantirishiga ta’sir etuvchi psixologik omil sifatida namoyon bo‘lgani yoritiladi. Maqolada kitobxonlikning kognitiv faollik, refleksiya, ijtimoiy ong, ma’naviy ehtiyoj va motivatsion jarayonlar bilan bog‘liq jihatlariga e’tibor qaratiladi. Shuningdek, jadidlarning ta’lim, matbaa, matbuot va adabiy faoliyatni rivojlantirish orqali kitobxonlik muhitini shakllantirishga qaratilgan sa’y-harakatlari shaxs psixologik kamoloti nuqtayi nazaridan talqin etiladi. Tadqiqot natijalari jadidchilik merosida kitobxonlik shaxsning bilim olishi bilan cheklanmay, uning tafakkur tarzi, qadriyatlari va dunyoqarashini o‘zgartirishga xizmat qilgan kompleks ma’rifiy-psixologik mexanizm sifatida qaralganini ko‘rsatadi.

Аннотация

В статье рассматривается психологическое значение книгочтения и просветительских идей в формировании мировоззрения личности в рамках джадидистского движения. Особое внимание уделяется тому, что в просветительской концепции джадидов книга рассматривалась не только как источник знаний, но и как средство активизации самостоятельного мышления, расширения интеллектуального опыта, осмысления социальной действительности и формирования осознанной личностной позиции. Анализируются взаимосвязи чтения с когнитивной активностью, рефлексией, мотивацией к познанию, нравственными ориентирами и развитием социальной осознанности личности. Отдельно рассматривается деятельность джадидов в сфере образования, книгоиздания, периодической печати и распространения просветительской литературы как важный фактор формирования среды, стимулирующей интеллектуальное и духовно-психологическое развитие человека. Показано, что в наследии джадидизма книгочтение приобретает значение комплексного просветительско-психологического механизма, способствующего не только накоплению знаний, но и трансформации способов мышления, ценностных установок и мировоззренческих представлений личности.

Abstract

This article examines the psychological significance of reading and enlightenment ideas in the formation of personal worldview within the Jadidist movement. Particular attention is given to the role of books not merely as sources of knowledge but also as psychological and intellectual tools that stimulated independent thinking, broadened cognitive experience, encouraged reflection on social reality, and contributed to the development of an informed personal position. The study considers the relationship between reading and cognitive activity, reflection, motivation for learning, moral orientations, and social awareness. It also examines the efforts of Jadid intellectuals to develop educational institutions, publishing activities, periodical press, and access to enlightening literature as important elements in creating an environment conducive to intellectual and spiritual-psychological development. The analysis demonstrates that, within the intellectual heritage of Jadidism, reading can be understood as a comprehensive educational and psychological mechanism that influenced not only the acquisition of knowledge but also patterns of thinking, value orientations, and broader worldview formation. The study highlights the relevance of these ideas for understanding the psychological foundations of reading culture and intellectual development in contemporary educational contexts.

Kalit so'zlar: jadidchilik, kitobxonlik, ma’rifat, shaxs, dunyoqarash, psixologik rivojlanish, tafakkur, refleksiya, ma’naviy ehtiyoj, mustaqil fikrlash, ma’rifiy muhit

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PF-4947-son Farmoni. – Toshkent, 2017.
  2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. O‘zbekiston Respublikasida ma’naviy-ma’rifiy ishlar samaradorligini yanada oshirish va sohani rivojlantirishni yangi bosqichga ko‘tarish to‘g‘risida: 2017-yil 28-iyuldagi PQ-3160-son qaror. – Toshkent, 2017.
  3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. O‘zbekiston – 2030 strategiyasi to‘g‘risida: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi PF-158-son Farmoni. – Toshkent, 2023.
  4. Qosimov B. Milliy uyg‘onish: jasorat, ma’rifat, fidoyilik. – Toshkent: Ma’naviyat, 2002.
  5. Khalid A. The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. – Berkeley: University of California Press, 1998.
  6. Behbudiy M. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Ma’naviyat, 1999.
  7. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2004.
  8. Bruner J. The Culture of Education. – Cambridge, MA: Harvard University Press, 1996.
  9. Vygotsky L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. – Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978.
  10. Kidd D. C., Castano E. Reading Literary Fiction Improves Theory of Mind // Science. – 2013. – Vol. 342, No. 6156. – P. 377–380.