10-tom, 1-son, b. 72–76, Nashr: 2026-10-01

INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA REFERENSIYANING IFODA USULLARI: QIYOSIY-SEMANTIK TAHLIL

СПОСОБЫ ВЫРАЖЕНИЯ РЕФЕРЕНЦИИ В АНГЛИЙСКОМ И УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКАХ: СРАВНИТЕЛЬНО-СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ

MEANS OF EXPRESSING REFERENCE IN ENGLISH AND UZBEK: A COMPARATIVE SEMANTIC ANALYSIS

  • Qudratov Ulug‘bek Beknazar o‘g‘li — O‘zbekiston Respublikasi IIV huzuridagi Jazoni ijro etish departamenti to‘rtinchi mintaqaviy hudud 3-son JIEK ingliz tili o‘qituvchisi

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Maqolada ingliz va o‘zbek tillarida referensiya, ya’ni nutqdagi til birligining voqelikdagi muayyan obyektga yo‘naltirilishini ifodalovchi asosiy vositalar qiyosiy-semantik jihatdan tahlil qilinadi. Ingliz tilida referensial munosabatlar asosan artikllar tizimi orqali grammatik yo‘l bilan ifodalansa, o‘zbek tilida bu vazifani tushum kelishigi qo‘shimchasi, egalik qo‘shimchalari, ko‘rsatish olmoshlari, bir so‘zi, so‘z tartibi va kontekst taqsimlangan holda bajarishi asoslanadi. Aniq, noaniq spesifik, noaniq nospesifik, generik va noreferensial qo‘llanishlar bo‘yicha ikki til vositalari o‘zaro qiyoslanib, ularning mos kelish va farqlanish nuqtalari aniqlanadi. Tadqiqot natijalaridan tarjima amaliyotida va ingliz tilini o‘qitishda foydalanish mumkin.

Аннотация

В статье в сопоставительно-семантическом аспекте анализируются основные средства выражения референции в английском и узбекском языках. Показано, что если в английском языке референциальные отношения выражаются преимущественно грамматически – системой артиклей, то в узбекском языке эту функцию распределённо выполняют аффикс винительного падежа, аффиксы принадлежности, указательные местоимения, слово bir, порядок слов и контекст. Сопоставляются средства выражения определённой, неопределённой специфической и неспецифической, генерической и нереферентной интерпретации именной группы, выявляются зоны совпадения и расхождения. Результаты исследования могут быть использованы в практике перевода и преподавании английского языка.

Abstract

The article presents a comparative semantic analysis of the main means of expressing reference in English and Uzbek. It is argued that while English encodes referential relations primarily through the grammatical system of articles, in Uzbek this function is distributed among the accusative case suffix, possessive suffixes, demonstrative pronouns, the marker bir, word order and context. The means of expressing definite, indefinite specific, indefinite non-specific, generic and non-referential readings of noun phrases in the two languages are compared, and areas of convergence and divergence are identified. The findings can be applied in translation practice and in teaching English as a foreign language.

Kalit so'zlar: referensiya, referent, aniqlik, noaniqlik, artikl, tushum kelishigi, ko‘rsatish olmoshi, spesifiklik, generik referensiya, qiyosiy semantika

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Frege G. Über Sinn und Bedeutung // Zeitschrift für Philosophie und philosophische Kritik. – 1892. – Bd. 100. – S. 25–50.
  2. Russell B. On Denoting // Mind. – 1905. – Vol. 14, No. 56. – P. 479–493.
  3. Strawson P.F. On Referring // Mind. – 1950. – Vol. 59, No. 235. – P. 320–344.
  4. Donnellan K.S. Reference and Definite Descriptions // The Philosophical Review. – 1966. – Vol. 75, No. 3. – P. 281–304.
  5. Kripke S. Naming and Necessity. – Cambridge (MA): Harvard University Press, 1980.
  6. Searle J.R. Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language. – Cambridge: Cambridge University Press, 1969.
  7. Lyons J. Semantics. Vol. 1–2. – Cambridge: Cambridge University Press, 1977.
  8. Lyons C. Definiteness. – Cambridge: Cambridge University Press, 1999.
  9. Abbott B. Reference. – Oxford: Oxford University Press, 2010.
  10. Gundel J.K., Hedberg N., Zacharski R. Cognitive Status and the Form of Referring Expressions in Discourse // Language. – 1993. – Vol. 69, No. 2. – P. 274–307.
  11. Ariel M. Accessing Noun-Phrase Antecedents. – London: Routledge, 1990.
  12. Quirk R., Greenbaum S., Leech G., Svartvik J. A Comprehensive Grammar of the English Language. – London: Longman, 1985.
  13. Арутюнова Н.Д. Лингвистические проблемы референции // Новое в зарубежной лингвистике. Вып. XIII. – М.: Радуга, 1982. – С. 5–40.
  14. Падучева Е.В. Высказывание и его соотнесенность с действительностью. – М.: Наука, 1985.
  15. Бондарко А.В. (ред.) Теория функциональной грамматики. Введение. Аспектуальность. Временная локализованность. Таксис. – Л.: Наука, 1987.
  16. Ogden C.K., Richards I.A. The Meaning of Meaning. – London: Kegan Paul, 1923.
  17. Safarov Sh. Pragmalingvistika. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2008.
  18. Hakimov M. O‘zbek pragmalingvistikasi asoslari. – Toshkent: Akademnashr, 2013.
  19. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2002.
  20. Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. – М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1960.
  21. Givón T. (ed.) Topic Continuity in Discourse: A Quantitative Cross-Language Study. – Amsterdam: John Benjamins, 1983.
  22. Enç M. The Semantics of Specificity // Linguistic Inquiry. – 1991. – Vol. 22, No. 1. – P. 1–25.
  23. Hawkins J.A. Definiteness and Indefiniteness: A Study in Reference and Grammaticality Prediction. – London: Croom Helm, 1978.
  24. Chesterman A. On Definiteness: A Study with Special Reference to English and Finnish. – Cambridge: Cambridge University Press, 1991.
  25. Carlson G.N. Reference to Kinds in English: PhD dissertation. – Amherst: University of Massachusetts, 1977.