10-tom, 1-son, b. 211–214, Nashr: 2026-10-08

INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA METAFORALARNING QIYOSIY TAHLILI VA TARJIMA STRATEGIYALARI

СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ И СТРАТЕГИИ ПЕРЕВОДА МЕТАФОР В АНГЛИЙСКОМ И УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКАХ.

COMPARATIVE ANALYSIS AND TRANSLATION STRATEGIES OF METAPHORS IN ENGLISH AND UZBEK

  • Fayzullayeva Shahrizoda To’lqinjon qizi — Iqtisodiyot va Pedagogika universiteti, Xorijiy til va adabiyoti (Ingliz tili) fakulteti (Qashqadaryo, Qarshi shahri) · ORCID: https://orcid.org/0009-0006-1946-7745

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillarida qo‘llaniladigan metaforalarning lingvistik, kognitiv va lingvomadaniy xususiyatlari qiyosiy jihatdan tahlil qilinadi. Metafora faqat badiiy tasvir vositasi emas, balki insonning borliqni idrok etishi, tushunchalarni kategoriyalashi va murakkab hodisalarni obrazli tarzda ifodalashiga xizmat qiluvchi muhim kognitiv mexanizm sifatida qaraladi. Tadqiqotda ingliz va o‘zbek tillaridagi konseptual metaforalar, frazeologik metaforalar, madaniy xususiyatga ega metaforik birliklar hamda kontekstual metaforalar o‘rganildi. Qiyosiy tahlil natijalari ikki tilda ayrim universal metaforik modellar mavjudligini, biroq ularning lingvistik ifodasi va madaniy mazmunida sezilarli farqlar mavjudligini ko‘rsatdi. Ayniqsa, inson, vaqt, hayot, yo‘l, hissiyot, tabiat va ijtimoiy munosabatlar bilan bog‘liq metaforalarda o‘xshash va farqli konseptual modellar kuzatiladi. Maqolada metaforalarni tarjima qilishda so‘zma-so‘z tarjima, ekvivalent metafora bilan almashtirish, metaforik ma’noni izohlash, metaforani neytral birlik bilan berish, kengaytirish va qisqartirish kabi strategiyalarning samaradorligi tahlil qilinadi.

Аннотация

В статье представлен сравнительный анализ лингвистических, когнитивных и лингвокультурных характеристик метафор, используемых в английском и узбекском языках. Метафора рассматривается не просто как средство создания художественной образности, а как важнейший когнитивный механизм, способствующий восприятию реальности, категоризации понятий и образному выражению сложных явлений. В исследовании рассматриваются концептуальные и фразеологические метафоры, культурно-специфические метафорические единицы, а также контекстуальные метафоры в обоих языках. Результаты сравнительного анализа указывают на наличие как универсальных метафорических моделей, так и существенных различий в их языковом выражении и культурном наполнении. Сходные и различающиеся концептуальные модели наблюдаются, в частности, в метафорах, связанных с человеком, временем, жизнью, путешествием (путем), эмоциями, природой и социальными отношениями. Кроме того, в статье анализируется эффективность различных стратегий перевода метафор, таких как буквальный перевод, замена эквивалентной метафорой, экспликация метафорического значения, передача метафоры нейтральной единицей, а также расширение и редукция.

Abstract

This article presents a comparative analysis of the linguistic, cognitive, and linguacultural characteristics of metaphors used in the English and Uzbek languages. Metaphor is viewed not merely as a device for artistic imagery, but as a crucial cognitive mechanism facilitating the perception of reality, the categorization of concepts, and the figurative expression of complex phenomena. The study examines conceptual metaphors, phraseological metaphors, culturally specific metaphorical units, and contextual metaphors in both languages. The results of the comparative analysis indicate the existence of certain universal metaphorical models in both languages, alongside significant differences in their linguistic expression and cultural content. Similar and divergent conceptual models are particularly evident in metaphors related to humans, time, life, the journey (path), emotions, nature, and social relationships. Furthermore, the article analyzes the effectiveness of various translation strategies, such as literal translation, substitution with an equivalent metaphor, explication of metaphorical meaning, rendering the metaphor as a neutral unit, expansion, and reduction.

Kalit so'zlar: metafora, konseptual metafora, qiyosiy tilshunoslik, ingliz tili, o‘zbek tili, tarjima strategiyasi, lingvomadaniyat, kognitiv tilshunoslik, metafora tarjimasi

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Kövecses, Z. (2002). Metaphor: A Practical Introduction. Oxford University Press.
  2. Musayev Q. Tarjima nazariyasi asoslari. — Toshkent: Fan, 2005.
  3. Kövecses, Z. (2010). Metaphor: A Practical Introduction (2nd ed.). Oxford University Press.
  4. Qobuljonova G. Metaforaning sistemaviy lingvistik talqini: filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya avtoreferati. — Toshkent, 2000
  5. Mirtojiyev M. M. O‘zbek tili semasiologiyasi. — Toshkent: Mumtoz so‘z, 2010. — 352 b
  6. Xudoyberganova D. Matnning mazmuniy tarkibida metaforalar // O‘zbek tili va adabiyoti. — 2012. — №1. — B. 36
  7. Baker, M. (2018). In Other Words: A Coursebook on Translation (3rd ed.). Routledge.
  8. Schäffner, C. (2004). Metaphor and translation: Some implications of a cognitive approach. Journal of Pragmatics, 36(7), 1253–1269.