10-tom, 1-son, b. 419–424, Nashr: 2026-10-12
INGLIZ VA O'ZBEK TILLARIDA GRAMMATIK MA'NONING QIYOSIY KONSEPTUALLASHUVI
СРАВНИТЕЛЬНАЯ КОНЦЕПТУАЛИЗАЦИЯ ГРАММАТИЧЕСКОГО ЗНАЧЕНИЯ В АНГЛИЙСКОМ И УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКАХ
COMPARATIVE CONCEPTUALIZATION OF GRAMMATICAL MEANING IN ENGLISH AND UZBEK
- Zabriddinova Surayyo Bahriddin qizi — Navoiy innovatsiyalar universiteti o’qituvchisi · ORCID: 0009-0008-7811-8005
Annotatsiya
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillarida grammatik ma’noning qiyosiy konseptuallashuvi lingvokognitiv va funksional-semantik nuqtayi nazardan tadqiq etiladi. Tadqiqotda grammatik ma’noning shakllanishi, ifodalanishi va nutq jarayonida konseptual mazmun kasb etishi ikki tilning strukturaviy hamda tipologik xususiyatlari asosida tahlil qilinadi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi grammatik kategoriyalar, xususan, zamon, son, egalik, kelishik, nisbat, shaxs va aspekt ma’nolarining ifodalanish usullari qiyoslanadi. Ingliz tilida grammatik ma’noning ko‘p hollarda yordamchi fe’llar, analitik konstruksiyalar va qat’iy sintaktik tartib orqali ifodalanishi, o‘zbek tilida esa affiksatsiya, grammatik shakllar va agglutinativ qurilishning ustuvorligi ko‘rsatib beriladi. Shuningdek, grammatik shakllarning faqat formal birlik sifatida emas, balki muayyan konseptual va kommunikativ mazmunni shakllantiruvchi vosita sifatidagi xususiyatlari ochib beriladi. Tadqiqot natijalari ingliz va o‘zbek tillarida grammatik ma’nolarning umumiy universal jihatlari bilan bir qatorda, ularning milliy-lisoniy va kognitiv xususiyatlari ham mavjudligini ko‘rsatadi. Mazkur qiyosiy tahlil ikki tilning grammatik tizimini chuqurroq anglash, tarjima jarayonidagi grammatik muvofiqliklarni aniqlash hamda xorijiy tilni o‘qitish metodikasini takomillashtirish uchun nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
Аннотация
В данной статье исследуется сравнительная концептуализация грамматического значения в английском и узбекском языках с лингвокогнитивной и функционально-семантической точек зрения. В исследовании анализируются процессы формирования и выражения грамматического значения, а также приобретение им концептуального содержания в речевом процессе с учётом структурных и типологических особенностей двух языков. Сопоставляются способы выражения грамматических категорий в английском и узбекском языках, в частности значений времени, числа, принадлежности, падежа, залога, лица и аспекта. Показано, что в английском языке грамматическое значение во многих случаях выражается посредством вспомогательных глаголов, аналитических конструкций и относительно фиксированного синтаксического порядка, тогда как в узбекском языке преобладают аффиксация, грамматические формы и агглютинативная структура. Кроме того, раскрываются особенности грамматических форм не только как формальных единиц, но и как средств формирования определённого концептуального и коммуникативного содержания. Результаты исследования свидетельствуют о наличии как общих универсальных характеристик грамматических значений в английском и узбекском языках, так и национально-языковых и когнитивных особенностей их реализации. Данный сравнительный анализ имеет теоретическое и практическое значение для более глубокого понимания грамматических систем двух языков, выявления грамматических соответствий в процессе перевода и совершенствования методики преподавания иностранного языка.
Abstract
This article investigates the comparative conceptualization of grammatical meaning in English and Uzbek from linguocognitive and functional-semantic perspectives. The study analyzes the formation and expression of grammatical meaning, as well as the ways in which it acquires conceptual content in the process of communication, taking into account the structural and typological characteristics of the two languages. It compares the means of expressing grammatical categories in English and Uzbek, particularly those related to tense, number, possession, case, voice, person, and aspect. The study demonstrates that grammatical meaning in English is frequently expressed through auxiliary verbs, analytical constructions, and relatively fixed syntactic word order, whereas affixation, grammatical forms, and an agglutinative structure play a predominant role in Uzbek. Furthermore, grammatical forms are examined not merely as formal linguistic units but also as means of constructing specific conceptual and communicative meanings. The findings indicate that grammatical meanings in English and Uzbek share certain universal characteristics while also exhibiting distinctive national-linguistic and cognitive features. This comparative analysis has theoretical and practical significance for gaining a deeper understanding of the grammatical systems of both languages, identifying grammatical correspondences in translation, and improving foreign language teaching methodology.
Kalit so'zlar: grammatik ma’no, konseptuallashuv, qiyosiy tilshunoslik, lingvokognitiv yondashuv, funksional-semantik tahlil, ingliz tili, o‘zbek tili, grammatik kategoriya, morfologik shakl, sintaktik qurilish, agglutinatsiya, analitik konstruksiya, lingvistik konsept, grammatik tizim, kommunikativ ma’no
Foydalanilgan adabiyotlar
- D. Xudoyberganova, Zamonaviy tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. Toshkent, O‘zbekiston: Bookmany Print, 2024, 112 b.
- Q. Mo‘ydinov va R. Ikramov, Tilshunoslik asoslari. Toshkent, O‘zbekiston: Ilm nurli kitob, 2024, 191 b.
- R. R. Sayfullayeva, B. R. Mengliyev, L. R. Raupova, M. M. Qurbonova, M. Q. Abuzalova va D. N. Yo‘ldosheva, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent, O‘zbekiston: Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, 2020, 460 b.
- S. Normamatov, O‘zbek tilshunosligi tarixi. Toshkent, O‘zbekiston: Bookmany Print, 2022, 102 b.
- S. Muhamedova, Kompyuter lingvistikasi. Toshkent, O‘zbekiston, 2021, 394 b.
- N. R. Musulmanova, Ilmiy va ijodiy ish yozish asoslari. Toshkent, O‘zbekiston: Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti, 2021, 184 b.
- Madvaliyev va D. Xudoyberganova, O‘zbek tilining izohli lug‘ati. I jild: A–D. Toshkent, O‘zbekiston: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023, 964 b.
- Madvaliyev va D. Xudoyberganova, O‘zbek tilining izohli lug‘ati. II jild: E–K. Toshkent, O‘zbekiston: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023, 1036 b.
- Madvaliyev va D. Xudoyberganova, O‘zbek tilining izohli lug‘ati. IV jild: Q–S. Toshkent, O‘zbekiston: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023, 824 b.
- Madvaliyev va D. Xudoyberganova, O‘zbek tilining izohli lug‘ati. V jild: T–V. Toshkent, O‘zbekiston: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023, 720 b.
- Madvaliyev va D. Xudoyberganova, O‘zbek tilining izohli lug‘ati. VI jild: X–Ch. Toshkent, O‘zbekiston: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023, 864 b.
- H. Dadaboyev va M. Abjalova, O‘zbek tili sinonimlarining o‘quv lug‘ati. Toshkent, O‘zbekiston: Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti, 2024.
- S. Muhamedova, N. Musulmanova, M. Shodmonova va X. Qodirova, tahr., O‘zbek tilining xorijda o‘qitilishi: ta’lim nazariyasi va amaliyoti. Toshkent, O‘zbekiston: Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti, 2021.
- Sh. Sirojiddinov, Navoiyshunoslik. Toshkent, O‘zbekiston: Akademnashr, 2020, 576 b.
- N. Jumaxo‘ja va I. Adizova, O‘zbek adabiyoti tarixi: XVI–XIX asr I yarmi. Toshkent, O‘zbekiston: Innovatsiya-Ziyo, 2020, 540 b.