9-tom, 2-son, b. 512–516, Nashr: 2026-09-26
“BUROQ VODIYSI” ROMANIDA TASAVVUFIY KAROMAT VA RAMZLARNING BADIIY-POETIK FUNKSIYASI
ХУДОЖЕСТВЕННО-ПОЭТИЧЕСКАЯ ФУНКЦИЯ СУФИЙСКИХ КАРАМАТОВ И СИМВОЛОВ В РОМАНЕ «БУРОҚ ВОДИЙСИ»
THE ARTISTIC AND POETIC FUNCTION OF SUFI MIRACLES AND SYMBOLS IN THE NOVEL “BUROQ VODIYSI”
- Abdullayeva Farangiz Azim qizi — Osiyo xalqaro universiteti o‘qituvchisi
Annotatsiya
Ushbu maqolada To‘lqin Hayitning “Bahouddin Naqshband yoxud Buroq vodiysi qissasi” asarida tasavvufiy karomat va ramzlarning badiiy-poetik funksiyasi tadqiq etiladi. Karomat tushunchasining tasavvufiy mohiyati klassik diniy-irfoniy manbalar asosida yoritilib, uning badiiy matndagi estetik va g‘oyaviy vazifalari tahlil qilinadi. Asardagi tushda ayon bo‘lish, voqea-hodisalarni oldindan bilish, g‘ayritabiiy holatlar hamda tabiat bilan bog‘liq ramziy tasvirlarning Bahouddin Naqshband obrazini yaratishdagi o‘rni ochib beriladi. Shuningdek, Kalta shayx obrazi misolida karomatning zohiriy namoyishi bilan uning botiniy-ma’naviy mohiyati o‘rtasidagi qarama-qarshilik tahlil qilinadi. Tadqiqot natijasida yozuvchi karomatni shunchaki g‘ayritabiiy hodisa sifatida emas, balki qahramonning ruhiy kamoloti, axloqiy pokligi, istiqomati va xalq manfaatiga xizmat qilishini namoyon etuvchi badiiy vosita sifatida talqin qilgani asoslanadi.
Аннотация
В статье исследуются художественно-поэтические функции суфийских караматов и символов в произведении Тулкина Хайита «Бахауддин Накшбанд, или Повесть о долине Бурак». На основе классических религиозно-суфийских источников раскрывается сущность понятия «карамат», анализируются его идейно-эстетические функции в художественном тексте. Особое внимание уделяется художественной интерпретации вещих снов, предвидения событий, сверхъестественных явлений и символики природы, служащих раскрытию образа Бахауддина Накшбанда. На примере образа Калта-шайха рассматривается противопоставление внешней демонстрации карамата его внутренней духовно-нравственной сущности. В результате исследования обосновывается, что писатель интерпретирует карамат не только как сверхъестественное явление, но прежде всего как художественное средство раскрытия духовного совершенства, нравственной чистоты, стойкости и общественно значимой деятельности героя.
Abstract
This article examines the artistic and poetic functions of Sufi karamat and symbolic imagery in Tulkin Hayit’s Bahauddin Naqshband, or the Tale of the Buraq Valley. Drawing on classical religious and Sufi sources, the study elucidates the mystical essence of karamat and analyzes its ideological and aesthetic functions within the literary text. Particular attention is paid to the artistic representation of revelatory dreams, foreknowledge of events, supernatural phenomena, and symbolic images of nature in constructing the character of Bahauddin Naqshband. Through the figure of Kalta Shaykh, the article also explores the opposition between the outward demonstration of miraculous power and its inner spiritual and ethical essence. The analysis demonstrates that the author interprets karamat not merely as a supernatural phenomenon, but as an artistic means of revealing the protagonist’s spiritual maturity, moral purity, steadfastness, and commitment to serving the community.
Kalit so'zlar: tasavvuf, karomat, Bahouddin Naqshband, “Buroq vodiysi”, To‘lqin Hayit, badiiy obraz, ramz, tarixiy roman, tarixiy poetika, ruhiy kamolot, istiqomat
Foydalanilgan adabiyotlar
- Qur’oni karim ma’nolarining tarjima va tafsiri / Tarjima va izohlar muallifi: Shayx Abdulaziz Mansur. – Toshkent: Toshkent islom universiteti nashriyot-matbaa birlashmasi, 2009. – 624 b.
- Imom al-Buxoriy. Al-Jome’ as-sahih. – Toshkent: Hilol-Nashr, 2021. – 1536 b.
- Al-G‘azzoliy A.H. Ihyo ulum ad-din. – Qohira: Dar al-Ma‘rifa, 2001. – 942 b.
- Shayx Najmiddin Kubro. Usuli ashara. – Toshkent: O‘qituvchi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2005. – B. 15.
- Ibn Arabiy. Al-Futuhat al-Makkiyya. – Elektron manba: Internet Archive.
- Alisher Navoiy. Nasoyim ul-muhabbat. – Ziyouz elektron kutubxonasi.
- Bobur merosi bo‘yicha elektron manba. – Baburid elektron portali.
- Navoiy asarlari lug‘ati. To‘ldirilgan va tuzatilgan ikkinchi nashr / Nashrga tayyorlovchi S. Rafiddinov. – Toshkent: Akademnashr, 2023. – B. 254.
- Navoiy A. Nasoyim ul-muhabbat. Mukammal asarlar to‘plami. 20 tomlik. 17-tom. – Toshkent: Fan, 2001. – B. 8.
- Hayit T. Bahouddin Naqshband yoxud Buroq vodiysi qissasi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2019. – B. 87.
- Hayit T. Bahouddin Naqshband yoxud Buroq vodiysi qissasi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2019. – B. 87.