9-tom, 2-son, b. 51–53, Nashr: 2026-09-22

BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA BADIIY MATNLARNI O‘QIB TUSHUNISH ASOSIDA KOGNITIV KO‘NIKMALARNI RIVOJLANTIRISH METODIKASI

МЕТОДИКА РАЗВИТИЯ КОГНИТИВНЫХ НАВЫКОВ У УЧАЩИХСЯ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ НА ОСНОВЕ ПОНИМАНИЯ ХУДОЖЕСТВЕННЫХ ТЕКСТОВ ПРИ ЧТЕНИИ

METHODOLOGY FOR DEVELOPING COGNITIVE SKILLS IN PRIMARY SCHOOL STUDENTS THROUGH READING COMPREHENSION OF LITERARY TEXTS

  • Maxmudova Nigora Hikmatovna — Osiyo xalqaro universiteti o’qituvchisi

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining badiiy matn bilan ishlash jarayonida kognitiv ko‘nikmalarini shakllantirishning metodik asoslari ko‘rib chiqilgan. Muallif matnni o‘qib tushunishni shunchaki texnik malaka emas, balki fikrlash amallari - taqqoslash, tahlil, umumlashtirish va xulosa chiqarish bilan bog‘liq murakkab aqliy faoliyat sifatida talqin qiladi. Tadqiqotda L.S. Vigotskiyning yaqin rivojlanish zonasi g‘oyasi, J. Piajening bilish taraqqiyoti bosqichlari hamda P.Ya. Galperin va N.F. Talizinaning aqliy amallarni bosqichma-bosqich shakllantirish nazariyasi metodologik tayanch qilib olingan. Tajriba-sinov ishlari doirasida uch bosqichli (matnoldi - matn ustida - matndan keyin) metodik model taklif etilib, uning samaradorligi nazorat va tajriba guruhlari ko‘rsatkichlari qiyosida dalillangan. Olingan natijalar taklif qilingan metodika o‘quvchilarda matn mazmunini chuqur anglash, yashirin ma’noni ilg‘ash va o‘z fikrini asoslash ko‘nikmalarini sezilarli darajada oshirishini ko‘rsatdi.

Аннотация

В статье рассматриваются методические основы формирования когнитивных умений младших школьников в процессе работы с художественным текстом. Автор трактует понимание текста не как простой технический навык, а как сложную умственную деятельность, связанную с операциями мышления - сравнением, анализом, обобщением и выводом. Методологической опорой исследования послужили идея зоны ближайшего развития Л.С. Выготского, стадии интеллектуального развития Ж. Пиаже, а также теория поэтапного формирования умственных действий П.Я. Гальперина и Н.Ф. Талызиной. В рамках опытно-экспериментальной работы предложена трёхэтапная методическая модель (предтекстовый - текстовый - послетекстовый этапы), эффективность которой подтверждена сопоставлением показателей контрольной и экспериментальной групп. Полученные результаты показали, что предложенная методика существенно повышает у учащихся умение глубоко осмысливать содержание текста, улавливать скрытый смысл и обосновывать собственное суждение.

Abstract

The article examines the methodological foundations for developing the cognitive skills of primary school pupils through work with literary texts. Reading comprehension is interpreted here not as a purely technical ability but as a complex mental activity bound up with operations of thought - comparison, analysis, generalisation and inference. The study rests methodologically on L.S. Vygotsky’s notion of the zone of proximal development, J. Piaget’s stages of intellectual growth, and the theory of the stage-by-stage formation of mental actions advanced by P.Ya. Galperin and N.F. Talyzina. Within the experimental work a three-stage methodological model (pre-reading - while-reading - post-reading) is proposed, and its effectiveness is substantiated by comparing the indicators of the control and experimental groups. The findings demonstrate that the proposed methodology markedly improves pupils’ ability to grasp textual content in depth, to detect implied meaning and to justify their own judgements.

Kalit so'zlar: badiiy matn, o‘qib tushunish, kognitiv ko‘nikma, boshlang‘ich ta’lim, metakognitsiya, yaqin rivojlanish zonasi, matn tahlili, fikrlash faoliyati

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti va o‘quv rejasi. - Toshkent: Sharq, 2017. - 148 b.
  2. Выготский Л.С. Мышление и речь. - М.: Лабиринт, 1999. - 352 с.
  3. Гальперин П.Я. Психология мышления и учение о поэтапном формировании умственных действий. - М.: Наука, 1966. - С. 236–277.
  4. Давыдов В.В. Теория развивающего обучения. - М.: ИНТОР, 1996. - 544 с.
  5. Пиаже Ж. Психология интеллекта. - СПб.: Питер, 2003. - 192 с.
  6. Талызина Н.Ф. Управление процессом усвоения знаний. - М.: Изд-во МГУ, 1984. - 344 с.
  7. Эльконин Д.Б. Избранные психологические труды. - М.: Педагогика, 1989. - 560 с.
  8. Anderson L.W., Krathwohl D.R. A Taxonomy for Learning, Teaching and Assessing: A Revision of Bloom’s Taxonomy of Educational Objectives. - New York: Longman, 2001. - 352 p.
  9. Afflerbach P., Pearson P.D., Paris S.G. Clarifying differences between reading skills and reading strategies // The Reading Teacher. - 2008. - Vol. 61, № 5. - P. 364–373.
  10. Pressley M. Reading Instruction That Works: The Case for Balanced Teaching. - New York: Guilford Press, 2002. - 341 p.
  11. Mirqosimova M. O‘quvchilarda adabiy tahlil ko‘nikmalarini shakllantirish. - Toshkent: Fan, 2006. - 168 b.
  12. Yo‘ldoshev Q. Adabiyot o‘qitishning ilmiy-metodik asoslari. - Toshkent: O‘qituvchi, 2010. - 224 b.
  13. Husanboyeva Q. Adabiy tahlil - tafakkur mahsuli. - Toshkent: Fan, 2012. - 192 b.