8-tom, 1-son, b. 147–153, Nashr: 2026-08-20

BOLALARNING TENGDOSHLARI BILAN SAMARALI MULOQOTGA KIRISHISHIDA OILADA SHAKLLANGAN PSIXOLOGIK USTANOVKALARNING TA’SIRI

ВЛИЯНИЕ ПСИХОЛОГИЧЕСКИХ УСТАНОВОК, СФОРМИРОВАННЫХ В СЕМЬЕ, НА ЭФФЕКТИВНОЕ ОБЩЕНИЕ ДЕТЕЙ СО СВЕРСТНИКАМИ

THE INFLUENCE OF FAMILY-FORMED PSYCHOLOGICAL ATTITUDES ON CHILDREN’S EFFECTIVE COMMUNICATION WITH PEERS

  • Bekova Shamsiya Djabbarovna — Psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Psixologiya kafedrasi Qarshi davlat universiteti Elektron pochta: shamsiyadjabbarovna@gmail.com · ORCID: 0009-0004-7645-7530

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Mazkur maqolada bolalarning tengdoshlari bilan samarali muloqotga kirishishida oilaviy muhitda shakllanadigan psixologik ustanovkalarning o‘rni ijtimoiy-psixologik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Bolaning tengdoshlari bilan munosabat o‘rnatishga bo‘lgan tayyorgarligi, suhbatni boshlashi, o‘z fikrini ifodalashi, boshqalarning nuqtayi nazarini qabul qilishi va yuzaga keladigan kelishmovchiliklarni konstruktiv tarzda hal etishi uning avvalgi oilaviy kommunikativ tajribasi bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqiladi. Oilada bolaning fikriga beriladigan baho, kattalarning unga nisbatan ishonchi, mustaqilligini qo‘llab-quvvatlashi, boshqalarni hurmat qilishga yo‘naltirishi hamda ijtimoiy vaziyatlarga munosabati bolada muayyan psixologik ustanovkalarning tarkib topishiga zamin yaratadi. Tadqiqotda ijobiy ustanovkalarning kommunikativ tashabbuskorlik, empatik munosabat va ijtimoiy moslashuv bilan aloqasi, salbiy yoki cheklovchi ustanovkalarning esa tortinchoqlik, muloqotdan qochish va nizoli vaziyatlarda qiyinchiliklarga olib kelishi masalalari yoritiladi. Maqolada oilaviy tarbiya jarayonida shakllangan ustanovkalarning tengdoshlar bilan real kommunikativ vaziyatlarda namoyon bo‘lish mexanizmlari ochib berilib, bolalarning ijtimoiy-kommunikativ rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha amaliy yondashuvlar taklif etiladi.

Аннотация

В статье рассматривается влияние психологических установок, формирующихся в семейной среде, на способность детей устанавливать эффективное взаимодействие со сверстниками. Особое внимание уделяется готовности ребенка вступать в контакт, инициировать беседу, выражать собственное мнение, учитывать позицию другого человека и конструктивно разрешать возникающие разногласия. Обосновывается положение о том, что коммуникативный опыт, приобретаемый ребенком в семье, постепенно становится основой его отношения к себе, другим людям и социальному взаимодействию. Анализируются такие факторы семейного воспитания, как отношение родителей к мнению ребенка, поддержка его самостоятельности, формирование уважения к окружающим, характер эмоционального реагирования взрослых и способы оценки социальных ситуаций. Положительные психологические установки рассматриваются как ресурс коммуникативной инициативности, эмпатии и социальной адаптации, тогда как негативные и ограничивающие установки могут усиливать застенчивость, избегание общения и трудности в разрешении конфликтов. В статье также раскрываются возможные механизмы переноса семейных установок в сферу общения со сверстниками и определяются практические направления психологической поддержки коммуникативного развития детей.

Abstract

This article examines the influence of psychological attitudes formed within the family environment on children’s ability to establish effective communication with peers. Particular attention is given to children’s readiness to initiate interaction, start conversations, express personal opinions, consider the perspectives of others, and resolve interpersonal disagreements constructively. The study considers the child’s early communicative experience within the family as an important basis for developing attitudes toward oneself, other people, and social interaction. Parental attitudes toward children’s opinions, support for independence, encouragement of respect for others, patterns of emotional response, and interpretations of social situations are analyzed as important factors in the development of psychological attitudes. Positive family-formed attitudes are viewed as potential resources for communicative initiative, empathy, and social adaptation, whereas negative or restrictive attitudes may contribute to social withdrawal, communication avoidance, and difficulties in interpersonal conflict resolution. The article also explores the mechanisms through which family-based psychological attitudes may be transferred into children’s interactions with peers and outlines practical approaches for supporting children’s social and communicative development.

Kalit so'zlar: psixologik ustanovka, oilaviy muhit, tengdoshlar bilan muloqot, kommunikativ faollik, ijtimoiy moslashuv, empatiya, kommunikativ tashabbuskorlik, ota-ona munosabati, bolalar psixologiyasi, shaxslararo munosabatlar

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Vygotsky L.S. The Development of Higher Psychological Processes. - Cambridge: Harvard University Press, 1978. - 159 p.
  2. Bandura A. Social Learning Theory. - Englewood Cliffs: Prentice Hall, 1977. - 247 p.
  3. Bowlby J. A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. - London: Routledge, 2005. - 224 p.
  4. Erikson E.H. Childhood and Society. - New York: W.W. Norton & Company, 1993. - 448 p.
  5. Eisenberg N., Spinrad T.L., Eggum N.D. Emotion-Related Self-Regulation and Its Relation to Children’s Maladjustment // Annual Review of Clinical Psychology. - 2010. - Vol. 6. - P. 495–525.
  6. Ryan R.M., Deci E.L. Self-Determination Theory and the Facilitation of Intrinsic Motivation, Social Development, and Well-Being // American Psychologist. - 2000. - Vol. 55, No. 1. - P. 68–78.
  7. Rubin K.H., Bukowski W.M., Laursen B. Handbook of Peer Interactions, Relationships, and Groups. - New York: Guilford Press, 2011. - 656 p.
  8. Hartup W.W. The Company They Keep: Friendships and Their Developmental Significance // Child Development. - 1996. - Vol. 67, No. 1. - P. 1–13.
  9. Guralnick M.J. Why Early Intervention Works: A Systems Perspective. - Baltimore: Brookes Publishing, 2011. - 432 p.
  10. Denham S.A. Emotional Development in Young Children. - New York: Guilford Press, 1998. - 336 p.
  11. Thompson R.A. Emotion Regulation: A Theme in Search of Definition // Monographs of the Society for Research in Child Development. - 1994. - Vol. 59, No. 2–3. - P. 25–52.
  12. Gross J.J. Emotion Regulation: Current Status and Future Prospects // Psychological Inquiry. - 2015. - Vol. 26, No. 1. - P. 1–26.
  13. Morris A.S., Silk J.S., Steinberg L., Myers S.S., Robinson L.R. The Role of the Family Context in the Development of Emotion Regulation // Social Development. - 2007. - Vol. 16, No. 2. - P. 361–388.
  14. O‘zbekiston Respublikasi. Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida: O‘RQ-595-son Qonun. - 2019-yil 16-dekabr.
  15. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida: PQ-4312-son Qaror. - 2019-yil 8-may.
  16. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. O‘zbekiston - 2030 strategiyasi to‘g‘risida: PF-158-son Farmon. - 2023-yil 11-sentabr.
  17. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Maktabgacha ta’lim va tarbiyaning davlat standartini tasdiqlash to‘g‘risida: 802-son Qaror. - 2020-yil 22-dekabr.
  18. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida: PF-60-son Farmon. - 2022-yil 28-yanvar.