10-tom, 2-son, b. 30–33, Nashr: 2026-10-21
BOLALAR FOLKLORINING INKULTURATSIYA JARAYONI KECHISHIDAGI ROLI
РОЛЬ ДЕТСКОГО ФОЛЬКЛОРА В ПРОЦЕССЕ ИНКУЛЬТУРАЦИИ
THE ROLE OF CHILDREN’S FOLKLORE IN ENCULTURATION
- Nasimdjanova M. M — Psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), “Din psixologiyasi va pedagogika” kafedrasi dotsenti, O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi
Annotatsiya
Maqolada bolalar folklorining inkulturatsiya jarayonidagi o‘rni nazariy-tahliliy yondashuv asosida yoritiladi. Xalq ertaklari, maqollari, matallari va topishmoqlarning madaniy ma’nolar, qadriyatlar hamda xulq-atvor namunalarini o‘zlashtirishdagi imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. O‘zbek xalq ertaklari misolida hurmat, g‘amxo‘rlik, mehnatsevarlik, jasorat va hamjihatlikka oid tasavvurlarning ifodalanishi tahlil qilinadi. Madaniy o‘rganish, hikoya qilish, sahnalashtirish va birgalikda o‘qishga oid ilmiy materiallar asosida bolaning faol ishtiroki hamda kattalar bilan muloqotining ahamiyati muhokama etiladi. Etnopsixologik stereotip va arxetip tushunchalarining talqin chegaralari aniqlashtiriladi; folklor mazmunini biologik irsiyat yoki etnik guruhlarning o‘zgarmas xususiyatlari bilan tenglashtirishdan saqlanish zarurligi ko‘rsatiladi. Oilada va ta’lim muhitida folklordan yoshga mos, dialogga asoslangan foydalanish yo‘nalishlari taklif qilinadi. Xorijiy tadqiqot natijalarining o‘zbek folkloriga bevosita umumlashtirilishi cheklanganligi qayd etiladi. Maqola yangi empirik natijalarni taqdim etmaydi; uning xulosalari madaniy tajribani uzatish va bolalarning ijtimoiy rivojlanishini o‘rganish uchun nazariy asos sifatida shakllantiriladi.
Аннотация
В статье на основе теоретико-аналитического подхода рассматривается роль детского фольклора в процессе инкультурации. Анализируются возможности народных сказок, пословиц, поговорок и загадок в освоении культурных смыслов, ценностей и образцов поведения. На примере узбекских народных сказок рассматривается выражение представлений об уважении, заботе, трудолюбии, смелости и взаимной поддержке. На основе научных материалов о культурном обучении, рассказывании историй, драматизации и совместном чтении обсуждается значение активного участия ребёнка и его общения со взрослыми. Уточняются границы интерпретации понятий этнопсихологического стереотипа и архетипа; подчёркивается необходимость избегать отождествления фольклорного содержания с биологической наследственностью или неизменными свойствами этнических групп. Предлагаются направления использования фольклора в семье и образовательной среде с учётом возраста ребёнка и диалогового взаимодействия. Отмечаются ограничения прямого переноса результатов зарубежных исследований на узбекский фольклор. Статья не представляет новых эмпирических результатов; её выводы формулируются как теоретическая основа для изучения передачи культурного опыта и социального развития детей.
Abstract
This article examines the role of children’s folklore in enculturation through a theoretical and analytical approach. It considers how folk tales, proverbs, sayings, and riddles can support the acquisition of cultural meanings, values, and patterns of behaviour. Examples from Uzbek folk tales are used to discuss representations of respect, care, diligence, courage, and mutual support. Drawing on scientific materials concerning cultural learning, storytelling, dramatization, and shared reading, the article discusses the importance of children’s active participation and interaction with adults. It clarifies the interpretive scope of ethnopsychological stereotypes and archetypes and stresses the need to avoid equating folklore content with biological inheritance or fixed characteristics of ethnic groups. Age-appropriate, dialogue-based approaches to using folklore in family and educational settings are proposed. The limitations of directly generalizing findings from international studies to Uzbek folklore are acknowledged. The article presents no new empirical findings; its conclusions provide a theoretical basis for studying the transmission of cultural experience and children’s social development.
Kalit so'zlar: inkulturatsiya, bolalar folklori, etnopsixologiya, madaniy o‘rganish, madaniy meros, xalq ertaklari, maqollar, matallar, topishmoqlar, stereotip, arxetip, oilaviy tarbiya, hikoya qilish, ijtimoiy rivojlanish
Foydalanilgan adabiyotlar
- Этнические стереотипы поведения /Под ред. А.К. Байбурина. – Л.: Наука, 1985. – С. 10.
- Немов Р.С. Психология: Словарь-справочник. – Ч.1. – С. 78-80.
- Юнг К.Г. Человек и его символы. – М.: Серебряные нити: Университетская книга, 1997. – С.70.
- UNESCO. Intangible Cultural Heritage. URL: https://www.unesco.org/en/intangible-cultural-heritage (murojaat sanasi: 10.10.2026).
- Tomasello M., Kruger A. C., Ratner H. H. Cultural learning // Behavioral and Brain Sciences. 1993. Vol. 16, No. 3. P. 495–511. DOI: 10.1017/S0140525X0003123X.
- Nicolopoulou A., Cortina K. S., Ilgaz H., Cates C. B., de Sá A. B. Using a narrative- and play-based activity to promote low-income preschoolers’ oral language, emergent literacy, and social competence // Early Childhood Research Quarterly. 2015. Vol. 31. P. 147–162. DOI: 10.1016/j.ecresq.2015.01.006.
- Whitehurst G. J., Falco F. L., Lonigan C. J., Fischel J. E., DeBaryshe B. D., Valdez-Menchaca M. C., Caulfield M. Accelerating language development through picture book reading // Developmental Psychology. 1988. Vol. 24, No. 4. P. 552–559. DOI: 10.1037/0012-1649.24.4.552.