11-tom, 1-son, b. 253–256, Nashr: 2026-11-08
ALOHIDA YORDAMGA MUHTOJ BOLALARNI IJTIMOIY HAYOTGA INTEGRATSIYA QILISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI
ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ИНТЕГРАЦИИ ДЕТЕЙ, НУЖДАЮЩИХСЯ В ОСОБОЙ ПОДДЕРЖКЕ, В СОЦИАЛЬНУЮ ЖИЗНЬ
PEDAGOGICAL FOUNDATIONS FOR THE SOCIAL INTEGRATION OF CHILDREN WITH SPECIAL NEEDS
- Sharofutdinova Ra’noxon Shavkatovna — Farg‘ona davlat universiteti dotsenti, pedagogika falsafa doktori (DSc) · ORCID: 0000-0002-4188-7125
DOI: 10.67780/buxoro-xalqaro-universiteti-ilmiy-axborotnomasi.2026.2ad6565c
Annotatsiya
Maqolada alohida yordamga muhtoj bolalarni ijtimoiy hayotga integratsiya qilishning pedagogik asoslari tahlil qilingan. Integratsiya bolani umumiy muhitga shunchaki joylashtirish emas, balki uning jamiyat hayotida teng huquqli ishtirokchiga aylanish jarayoni sifatida talqin etilgan. Normalizatsiya tamoyili, ijtimoiy rolni qadrlash nazariyasi, ekologik tizimlar nazariyasi, ijtimoiy aloqa gipotezasi va nogironlikning ijtimoiy modeli qiyosiy o‘rganilib, ulardan pedagogik xulosalar chiqarilgan. Integratsiyaning jismoniy, funksional, ijtimoiy va jamiyat darajalari ajratilgan, oila, ta’lim muassasasi, mahalla va tengdoshlar hamkorligiga asoslangan pedagogik mexanizmlar taklif etilgan.
Аннотация
В статье анализируются педагогические основы интеграции детей, нуждающихся в особой поддержке, в социальную жизнь. Интеграция трактуется не как простое помещение ребёнка в общую среду, а как процесс его превращения в равноправного участника жизни общества. Сопоставлены принцип нормализации, теория валоризации социальной роли, теория экологических систем, гипотеза социального контакта и социальная модель инвалидности, из них выведены педагогические следствия. Выделены физический, функциональный, социальный и общественный уровни интеграции, предложены педагогические механизмы, основанные на сотрудничестве семьи, образовательного учреждения, махалли и сверстников.
Abstract
The article analyses the pedagogical foundations of integrating children with special needs into social life. Integration is interpreted not as simply placing a child in a mainstream setting, but as the process by which the child becomes an equal participant in the life of society. The normalization principle, social role valorization theory, ecological systems theory, the contact hypothesis and the social model of disability are compared, and pedagogical implications are drawn from them. Physical, functional, social and societal levels of integration are distinguished, and pedagogical mechanisms based on cooperation among the family, the educational institution, the mahalla and peers are proposed.
Kalit so'zlar: alohida yordamga muhtoj bolalar, ijtimoiy integratsiya, inklyuziv ta’lim, normalizatsiya, ijtimoiy rolni qadrlash, ekologik yondashuv, integratsiya darajalari, oila va mahalla hamkorligi, tengdoshlar munosabati, ijtimoiy moslashuv
Foydalanilgan adabiyotlar
- Выготский Л.С. Основы дефектологии. Санкт-Петербург, Лань, 2003. 654 с.
- UNESCO. The Salamanca Statement and Framework for Action on Special Needs Education. Paris, UNESCO, 1994.
- United Nations. Convention on the Rights of Persons with Disabilities. New York, United Nations, 2006.
- O‘zbekiston Respublikasining “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi Qonuni. 2020-yil 15-oktabrdagi O‘RQ-641-son.
- O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. 2020-yil 23-sentabrdagi O‘RQ-637-son.
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori. 2020-yil 13-oktabrdagi PQ-4860-son.
- Nirje B. The normalization principle and its human management implications // Kugel R., Wolfensberger W. (eds.). Changing Patterns in Residential Services for the Mentally Retarded. Washington, DC, President’s Committee on Mental Retardation, 1969. P. 179–195.
- Wolfensberger W. Social role valorization. A proposed new term for the principle of normalization // Mental Retardation. 1983. Vol. 21, No. 6. P. 234–239.
- Oliver M. The Politics of Disablement. London, Macmillan, 1990.
- Bronfenbrenner U. The Ecology of Human Development. Experiments by Nature and Design. Cambridge, MA, Harvard University Press, 1979.
- Allport G.W. The Nature of Prejudice. Cambridge, MA, Addison-Wesley, 1954.
- Booth T., Ainscow M. Index for Inclusion. Developing Learning and Participation in Schools. Bristol, CSIE, 2002.
- Mamedov K.Q., Soatov M.I., Po‘latova P.M. Oligofrenopedagogika asoslari. Toshkent, O‘qituvchi, 1994.
- Sharofutdinova R.Sh., Djabborova D.X. Korreksion-pedagogik o‘yin texnologiyalari orqali aqli zaif o‘quvchilarda kognitiv faollikni uyg‘otish metodlari // Nazariy va amaliy fanlardagi ustuvor islohotlar va zamonaviy ta’limning innovatsion yo‘nalishlari. 2025. Vol. 2, No. 12. B. 34–37. DOI 10.5281/zenodo.17913597.
- Sharofutdinova R.Sh. Ko‘zi ojiz o‘quvchilarning mantiqiy fikrlashini rivojlantirishda korreksion mashg‘ulotlarning o‘rni // International conference on multidisciplinary science. 2025. Vol. 3, No. 8. B. 18–19. DOI 10.5281/zenodo.16881761.
- Abidova N.Z. Inklyuziv ta’lim sharoitida bo‘lajak logopedlarning kasbiy-pedagogik faoliyatini rivojlantirishning pedagogik imkoniyatlari // Research Focus International Scientific Journal. 2025. DOI 10.5281/zenodo.15209962.