11-tom, 1-son, b. 4–7, Nashr: 2026-11-04

AKADEMIK JAMOADA KASBIY STRESS VA UNING OLDINI OLISH YO‘LLARI

ПРОФЕССИОНАЛЬНЫЙ СТРЕСС В АКАДЕМИЧЕСКОМ КОЛЛЕКТИВЕ И ПУТИ ЕГО ПРОФИЛАКТИКИ

OCCUPATIONAL STRESS IN ACADEMIC TEAMS AND STRATEGIES FOR ITS PREVENTION

  • Mamatqulova Kimyoxon Abdujalilovna — Nizomiy nomidagi O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti Pedagogika kafedrasi dotsenti, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), psixologiya fanlari doktori (DSc) · ORCID: https://orcid.org/0009-0004-0062-1699

DOI: 10.67780/buxoro-xalqaro-universiteti-ilmiy-axborotnomasi.2026.75e9ce0b

To'liq matn (PDF)

Annotatsiya

Maqolada oliy ta’lim tashkilotidagi akademik jamoada kasbiy stressning ijtimoiy-psixologik tabiati, manbalari va uning oldini olish yo‘llari tahlil qilingan. Stress «kafedra mudiri - professor-o‘qituvchi» va «professor-o‘qituvchi - talaba» munosabatlari kesimida yaxlit ijtimoiy-psixologik hodisa sifatida qaraladi. PSM-25 psixologik stress shkalasi va «Lider» metodikasi asosida 360 nafar kafedra mudiri ishtirokida o‘tkazilgan tadqiqot stress darajasi bilan liderlik-boshqaruvchanlik ko‘rsatkichi o‘rtasida teskari bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi. Stressning individual, shaxslararo va institutsional darajadagi manbalari tizimlashtirilib, uni oldini olishning psixologik, kommunikativ va tashkiliy mexanizmlari taklif etilgan.

Аннотация

В статье анализируются социально-психологическая природа, источники профессионального стресса в академическом коллективе высшего образовательного учреждения и пути его профилактики. Стресс рассматривается как целостное социально-психологическое явление в отношениях «заведующий кафедрой - профессорско-преподавательский состав» и «преподаватель - студент». Исследование с участием 360 заведующих кафедрами на основе шкалы психологического стресса PSM-25 и методики «Лидер» выявило обратную связь между уровнем стресса и показателем лидерства-управляемости. Систематизированы индивидуальные, межличностные и институциональные источники стресса, предложены психологические, коммуникативные и организационные механизмы его профилактики.

Abstract

The article analyses the socio-psychological nature and sources of occupational stress in the academic community of a higher education institution and the ways of preventing it. Stress is viewed as an integral socio-psychological phenomenon within the relationships “head of department - academic staff” and “lecturer - student”. A study of 360 heads of department using the PSM-25 Psychological Stress Scale and the “Leader” technique revealed an inverse relationship between stress level and leadership-managerial qualities. Individual, interpersonal and institutional sources of stress are systematised, and psychological, communicative and organisational mechanisms for its prevention are proposed.

Kalit so'zlar: kasbiy stress, distress, emotsional charchoq, akademik jamoa, kafedra mudiri, professor-o‘qituvchi, talaba, psixologik xavfsizlik, stressni boshqarish

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Beiter R., Nash R., McCrady M. et al. The prevalence and correlates of depression, anxiety, and stress in a sample of college students // Journal of Affective Disorders. - 2015. - Vol. 173. - P. 90-96.
  2. Edmondson A.C. Psychological safety and learning behavior in work teams // Administrative Science Quarterly. - 1999. - Vol. 44, No. 2. - P. 350-383.
  3. Karasek R.A. Job demands, job decision latitude, and mental strain: Implications for job redesign // Administrative Science Quarterly. - 1979. - Vol. 24, No. 2. - P. 285-308.
  4. Kyriacou C. Teacher stress: Directions for future research // Educational Review. - 2001. - Vol. 53, No. 1. - P. 27-35.
  5. Lazarus R.S., Folkman S. Stress, Appraisal, and Coping. - New York: Springer, 1984. - 445 p.
  6. Mamatqulova K.A. Oliy ta’lim tashkiloti kafedra mudirlari boshqaruv kompetentligining ijtimoiy-psixologik determinantlari: Monografiya. - T.: «BAYoZ» nashriyoti, 2025. ISBN: 978-9910-8055-8-5.
  7. Maslach C., Leiter M.P. The Truth About Burnout: How Organizations Cause Personal Stress and What to Do About It. - San Francisco: Jossey-Bass, 1997. - 186 p.
  8. McEwen B.S. The neurobiology of stress: From serendipity to clinical relevance // Brain Research. - 2000. - Vol. 886, No. 1-2. - P. 172-189.
  9. Selye H. The Stress of Life. - New York: McGraw-Hill, 1956. - 324 p.
  10. Turenko E.A. Vozrastnye aspekty professionalnogo stressa pedagogov: Avtoref. dis. … kand. psixol. nauk. - SPb., 2011. - 35 s.
  11. Vodopyanova N.E. Psixodiagnostika stressa. - SPb.: Piter, 2009. - 336 s.
  12. Vodopyanova N.E., Chesnokov V.B. Korrektsiya sindroma vygoraniya v kontekste sub’ekt-orientirovannogo podxoda. - SPb.: Piter, 2008. - 158 s.