9-tom, 1-son, b. 417–426, Nashr: 2026-09-19
ABDURAHMON JOMIY VA ALISHER NAVOIY ASARLARIDA KO‘P MA'NOLI SO‘ZLAR (POLISEMIYA)NING MA'NO TUSLANISHI VA LINGVOPOETIK XUSUSIYATLARI
СМЫСЛОВАЯ ВАРИАТИВНОСТЬ МНОГОЗНАЧНЫХ СЛОВ (ПОЛИСЕМИЯ) И ИХ ЛИНГВОПОЭТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ АБДУРАХМАНА ДЖАМИ И АЛИШЕРА НАВОИ
SEMANTIC VARIATION OF POLYSEMOUS WORDS (POLYSEMY) AND THEIR LINGUOPOETIC FEATURES IN THE WORKS OF ABDURAHMAN JAMI AND ALISHER NAVOI
- Choriyev Tavakkal — filologiya fanlari nomzodi, Buxoro davlat universiteti O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi professori
Annotatsiya
Mazkur maqola Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiy asarlarida ko‘p ma'noli so‘zlar (polisemiya)ning semantik hamda lingvopoetik xususiyatlarini qiyosiy jihatdan tadqiq etishga bag‘ishlangan. Tadqiqotning dolzarbligi badiiy matnda polisemiyaning estetik va konseptual imkoniyatlarini zamonaviy tilshunoslik nuqtai nazaridan qayta baholash zarurati bilan belgilanadi. Tadqiqotning maqsadi Jomiy va Navoiy asarlarida polisemik leksik birliklarning leksik-semantik tuzilishi, kontekstual ma'no taraqqiyoti hamda ularning badiiy mazmunni shakllantirishdagi lingvopoetik vazifalarini aniqlashdan iborat. Tadqiqotda tavsifiy, qiyosiy-tipologik, leksik-semantik, kontekstual va lingvopoetik tahlil metodlaridan foydalanildi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, polisemiya har ikki mutafakkir ijodida obraz, ramz va badiiy konseptlarni yaratishning muhim vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Ko‘p ma'noli leksemalar kontekst ta'sirida yangi semantik qirralarni namoyon etib, matnning ekspressivligi, emotsional-ta'sirchanligi va estetik qiymatini kuchaytiradi. Tadqiqot natijasida Jomiy va Navoiy idiostillarida polisemiyaning umumiy hamda o‘ziga xos xususiyatlari aniqlandi, uning lingvostilistik va lingvopoetik funksiyalari zamonaviy semasiologiya hamda matn lingvistikasi nuqtai nazaridan ilmiy asoslandi.
Аннотация
Настоящая статья посвящена сравнительному исследованию семантических и лингвопоэтических особенностей многозначных слов (полисемии) в произведениях Абдурахмана Джами и Алишера Навои. Актуальность исследования обусловлена необходимостью переосмысления функционального потенциала полисемии в художественном тексте с позиций современной лингвистики. Цель исследования заключается в выявлении лексико-семантической структуры полисемичных единиц, особенностей их контекстуальной семантики и роли в формировании художественного смысла. В работе использованы описательный, сравнительно-типологический, лексико-семантический, контекстуальный и лингвопоэтический методы исследования.
Abstract
This article presents a comparative study of the semantic and linguopoetic characteristics of polysemous words in the literary works of Abdurahman Jami and Alisher Navoi. The relevance of the study lies in the need to reassess the functional and aesthetic potential of polysemy in literary discourse from the perspective of modern linguistics. The aim of the research is to identify the lexical-semantic structure of polysemous lexical units, examine their contextual semantic development, and determine their role in constructing artistic meaning. The study employs descriptive, comparative, lexical-semantic, contextual, and linguopoetic methods of analysis. The findings demonstrate that polysemy serves as one of the principal linguistic mechanisms for creating artistic images, symbols, and conceptual meanings in the poetry of both authors. Within different contextual environments, polysemous lexemes activate multiple semantic layers, thereby enhancing the expressive, figurative, and aesthetic value of the literary text. The scientific novelty of the research lies in its comprehensive comparative analysis of the common and distinctive features of polysemy in the works of Jami and Navoi and in the identification of its linguostylistic and linguopoetic functions from the standpoint of contemporary semasiology and text linguistics.
Kalit so'zlar: Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, polisemiya, leksema, semantika, semasiologiya, lingvopoetika, lingvostilistika, kontekst, konsept, ko‘chma ma'no, idiostil
Foydalanilgan adabiyotlar
- Абдураҳмон Жомий. Муҳаббат махзани. Ғазаллар. Таржиъбанд. Мураббаъ. Қитъалар. Рубоийлар / М. Кенжабек таҳрири остида; тузувчилар: Н. Жаббор, Э. Очилов, С. Саййид, Ғ. Мажид. – Тошкент: «Тасвир», 2018. – 888 бет.
- Абдураҳмони Ҷомӣ. Воситат ул-иқд. Девони сонӣ. Осор дар ҳашт ҷилд. Ҷилди шашум. – Душанбе: «Адиб», 1988. – 560 саҳ.
- Абдураҳмони Ҷомӣ. Мунтахаби ғазалиёт. «Ахтарони адаб» (силсила иборат аз 50 ҷилд). Ҷилди 31. – Душанбе: «Адиб», 2016. – 480 саҳ.
- Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami. Yigirma tomlik. Uchinchi tom. Xazoyin ul-maoniy. G‘aroyib us-sig‘ar. – Toshkent: «Fan», 1988. – 437 bet.
- Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami. Yigirma tomlik. O‘n sakkizinchi tom. Devoni Foniy. – Toshkent: «Fan», 2002. – 304 bet.
- Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami. Yigirma tomlik. O‘n to‘qqizinchi tom. Devoni Foniy (davomi). – Toshkent: «Fan», 2002. – 330 bet.
- Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami. Yigirmanchi tom. Devoni Foniy. Qasidalar. Mufradot. Ilovalar. – Toshkent: «Fan», 2003. – 454 bet.
- Арнольд И. В. Стилистика современного русского языка. – Москва: Флинта; «Наука», 2002. – 384 с.
- Бертельс Е. Э. Избранные труды. История персидско-таджикской литературы. – Москва: «Восточная литература», 1960. – 556 с.
- Виноградов В. В. О языке художественной литературы. – Москва: «Гослитиздат», 1959. – 656 с.
- Виноградов В. В. Проблемы русской стилистики. – Москва: «Высшая школа», 1981. – 320 с.
- Fors–o‘zbekcha lug‘at / tuzuvchilar: M. Abdusamadov va boshqalar. – Toshkent: «Fan», 2006. – 548 bet.
- Hamidov Z. Leksiko-semanticheskoye i lingvopoeticheskoye issledovaniye yazyka «Lison ut-tayr» Alishera Navoi: avtoref. dis. … kand. filol. nauk. – Tashkent, 1982.
- Hayitmetov A. Navoiy lirikasi. – Toshkent: «Fan», 1961. – 296 bet.
- Hayitmetov A. Navoiy poetikasi. – Toshkent: «Fan», 1963. – 312 bet.
- Ibrohim Haqqul. Navoiyga qaytish. – Toshkent: «Fan», 2007. – 224 bet.
- Ibrohim Haqqul. Navoiyga qaytish. 2-kitob. – Toshkent: «Fan», 2011. – 200 bet.
- Ibrohim Haqqul. Navoiyga qaytish. 3-kitob. – Toshkent: «Fan», 2016. – 224 bet.
- Ibrohim Haqqul, Ochilov E. Ishq va hayrat. – Toshkent: «O‘zbekiston», 2016. – 304 bet.
- Jomiy va Navoiy: fors-tojik va o‘zbek ilmiy-adabiy aloqalar. – Toshkent: «Navoiy universiteti nashriyot-matbaa uyi», 2020. – 265 b.
- Komilov N. Xizr chashmasi. – Toshkent: «Ma’naviyat», 2005. – 320 bet.
- Мирзоев А. Абдураҳмони Ҷомӣ. – Душанбе: «Ирфон», 1968. – 320 саҳ.
- Navoiy asarlari lug‘ati / tuzuvchilar: Porso Shamsiyev, S. Ibrohimov; S. Mutallibov tahriri ostida. – Toshkent: «G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti», 1972. – 784 bet.
- Нуров Амон. Фарҳанги осори Ҷомӣ. Иборат аз ду ҷилд. Ҷилди I. А–О. / муҳаррирон: В. А. Капранов, А. Афсаҳзода. – Душанбе: «Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи тоҷик», 1983. – 536 саҳ.
- Нуров Амон. Фарҳанги осори Ҷомӣ. Иборат аз ду ҷилд. Ҷилди II. П–Я. / муҳаррирон: В. А. Капранов, А. Афсаҳзода. – Душанбе: «Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи тоҷик», 1984. – 608 саҳ.
- Сатторзода А. Поэтикаи ғазали форсӣ-тоҷикӣ. – Душанбе: «Дониш», 2000. – 256 саҳ.
- Yusubova R. Lingvopoetika asoslari: o‘quv qo‘llanma. – Navoiy: «Aziz kutubxon», 2025. – 196 bet.