7-tom, 1-son, b. 107–112, Nashr: 2026-08-08
ABDULG‘OZIY BAHODIRXONNING SHAJARAYI TURK ASARIDAGI ETNONIMLARNING LISONIY TADQIQI
ЛИНГВИСТИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ ЭТНОНИМОВ В ПРОИЗВЕДЕНИИ АБДУЛГОЗИЯ БАХАДИРХОНА «ШАДЖАРАИ ТУРК»
LINGUISTIC STUDY OF ETHNONYMS IN ABDULG‘OZIY BAHODIRXON’S SHAJARAYI TURK
- Berdiyeva Nozima Furqat qizi — Navoiy davlat universiteti “Tillar” fakulteti “O‘zbek tili va adabiyoti” yo‘nalishi magistranti
Annotatsiya
Mazkur maqolada XVII asr tarixchisi va davlat arbobi Abdulg‘oziy Bahodirxon tomonidan yaratilgan “Shajarayi turk” asarida uchraydigan etnonimlarning lisoniy xususiyatlari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Asarda keltirilgan turkiy qabila va elatlar nomlari tilshunoslik nuqtai nazaridan o‘rganilib, ularning shakllanishi, semantik ma’nosi hamda tarixiy rivojlanish jarayoni yoritib beriladi. Tadqiqot davomida etnonimlarning morfologik tuzilishi, fonetik o‘zgarishlari va leksik-semantik xususiyatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, etnonimlarning turkiy xalqlar tarixini o‘rganishdagi ahamiyati ham alohida ko‘rsatib o‘tiladi. Maqolada Shajarayi turk asarida uchraydigan turk, o‘g‘uz, qipchoq, qangli, nayman kabi etnonimlar misol sifatida ko‘rib chiqilib, ularning til tizimidagi o‘rni hamda tarixiy manbalardagi qo‘llanishi izohlanadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, etnonimlar nafaqat tarixiy-etnografik ma’lumotlarni aks ettiradi, balki turkiy tillarning rivojlanish jarayoni, xalqning kelib chiqishi va qabilaviy tuzilishini o‘rganishda ham muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli Shajarayi turk asaridagi etnonimlarni lingvistik jihatdan o‘rganish turkiy xalqlar til tarixi va etnolingvistikasini tadqiq etishda muhim ilmiy ahamiyatga ega.
Аннотация
В данной статье проводится научный анализ лингвистических особенностей этнонимов, встречающихся в произведении XVII века, созданном историком и государственным деятелем Абдулг‘озием Бахадирхоном, «Шаджараи Турк». Имена тюркских племён и родов, представленные в произведении, исследуются с точки зрения языкознания: рассматривается их образование, семантическое значение и исторический процесс развития. В ходе исследования анализируются морфологическая структура этнонимов, фонетические изменения и лексикосемантические особенности. Особое внимание уделяется значению этнонимов для изучения истории тюркских народов. В статье этнонимы, встречающиеся в «Шаджараи Турк», такие как турк, огуз, кипчак, кангли, найман, рассматриваются в качестве примеров, их роль в языковой системе и использование в исторических источниках объясняются. Результаты исследования показывают, что этнонимы не только отражают историко-этнографические данные, но и служат важным источником для изучения развития тюркских языков, происхождения народов и племенной структуры. Таким образом, лингвистическое изучение этнонимов в «Шаджараи Турк» имеет важное научное значение для исследования истории тюркских народов и этнолингвистики.
Abstract
This article presents a scientific analysis of the linguistic features of ethnonyms found in the 17th-century work Shajarayi Turk, created by the historian and statesman Abdulg‘oziy Bahodirxon. The names of Turkic tribes and clans presented in the work are studied from a linguistic perspective, examining their formation, semantic meaning, and historical development. The research analyzes the morphological structure of ethnonyms, phonetic changes, and lexical-semantic characteristics. Special attention is given to the significance of ethnonyms for studying the history of Turkic peoples. In the article, ethnonyms occurring in Shajarayi Turk, such as Turk, O‘g‘uz, Qipchoq, Qangli, and Nayman, are considered as examples, with their roles in the language system and usage in historical sources explained. The research results show that ethnonyms not only reflect historical and ethnographic data but also serve as an important source for studying the development of Turkic languages, the origins of peoples, and tribal structures. Therefore, the linguistic study of ethnonyms in Shajarayi Turk holds significant scientific value for researching the history and ethnolinguistics of Turkic peoples.
Kalit so'zlar: Etnonim, lisoniy tahlil, turkiy xalqlar, Abdulg‘oziy Bahodirxon, Shajarayi turk, etnolingvistika, qabila nomlari, turkiy til tarixi, genealogiya
Foydalanilgan adabiyotlar
- Abduvaliyeva, K. “Shajarayi turk” asaridagi etnonimlarning grammatik tuzilishi va yasalishi / K. Abduvaliyeva // Respublika ilmiy‑amaliy konferensiya materiallari. — 2025. — J. 1, № 2. — B. 77–82.
- Bartold, V. V. Turkiy xalqlar tarixidan ocherklar / V. V. Bartold. — Moskva–Leningrad : Fan, 1963.
- Ergashev, K. The work of Abulgazi Bahadur Khan and the development of Uzbek historical prose / K. Ergashev // Journal of Social Sciences and Humanities Research Fundamentals. — 2025. — Vol. 5, № 3.
- Mavlonova, D. The work “Shajarayi Turk” and the reflection of the history of the people of Movarounnahr in it / D. Mavlonova // Journal of Education, Ethics and Value. — 2024. — Vol. 3, № 6. — P. 242–244.
- Mashrapova, M. Xiva xoni Abulg‘ozi Bahodirxon va uning tarixiy asari Shajarayi turk / M. Mashrapova // USTOZLAR UCHUN pedagoglar jurnali. — 2025.
- Saotboyev, R. M. “Shajarayi turk” ta’sirida yaratilgan tarixiy asarlar / R. M. Saotboyev // ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR. — 2024. — J. 2, № 3. — B. 10–14.
- Saidjonova, G. D. Abulg‘oziy Bahodirxonning Shajarayi turk asarida qabilalar nomlarining kelib chiqishi / G. D. Saidjonova // USTOZLAR UCHUN. — 2025. — J. 84, № 4. — B. 118–121.
- Shavkat qizi, A. “Shajarayi turk” asarining o‘rganilish tarixi / A. Shavkat qizi // Involta Scientific Journal. — 2024. — J. 3, № 6.
- Turg‘unboyeva, G. Abulg‘oziy Bahodirxon asarlarining o‘zbek tarixshunosligidagi o‘rni / G. Turg‘unboyeva // USTOZLAR UCHUN. — 2025.
- Boymurodova, E. I. “Shajarayi turk” asaridagi antroponimlar va etnonimlar semantikasi / E. I. Boymurodova // OBRAZOVANIE NAUKA I INNOVATSIONNYE IDEI V MIRE. — 2025. — J. 82, № 4. — B. 11–16.